డిలిమిటేషన్ బిల్లు: లోకసభలో మహిళా బిల్లుకు చుక్కెదురు, ముందేంటి? కేంద్రం ముందున్న ఐదు ఆప్షన్లు!

న్యూఢిల్లీ: 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation Bill 2026) చేపట్టి, దాని ద్వారా మహిళా రిజర్వేషన్లను అమలు చేయాలన్న కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రయత్నానికి లోకసభలో విఘాతం కలిగింది. ఈ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ఆమోదం పొందడానికి 326 ఓట్లు అవసరం కాగా, బిల్లుకు అనుకూలంగా 298 ఓట్లు, వ్యతిరేకంగా 230 ఓట్లు వచ్చాయి. దీనితో ప్రత్యేక సమావేశాల ఉద్దేశం నెరవేరలేదు.

ఈ నేపథ్యంలో, ఈ బిల్లును ఆమోదించడానికి ప్రభుత్వం ముందున్న మార్గాలేంటో ఇప్పుడు చూద్దాం.

జమ్మూ అండ్ కాశ్మీర్ తరహాలో ఉమ్మడి సమావేశం (Joint Session) నిర్వహించవచ్చా?

ఖచ్చితంగా సాధ్యం కాదు. రాజ్యాంగంలోని 108వ అధికరణం ప్రకారం, కేవలం సాధారణ బిల్లుల విషయంలో ఉభయ సభల మధ్య ఏకాభిప్రాయం కుదరనప్పుడు మాత్రమే ఉమ్మడి సమావేశం నిర్వహిస్తారు. కానీ, ఇది రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు (131వ సవరణ బిల్లు). 368వ అధికరణం ప్రకారం, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులు ఉభయ సభల్లోనూ విడివిడిగా ‘ప్రత్యేక మెజారిటీ’తో ఆమోదం పొందాలి. లోకసభలో మెజారిటీ రాని పక్షంలో ఉమ్మడి సమావేశానికి దారి ఉండదు.

మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలుపై ప్రభావం ఏంటి?

2023లో ఆమోదించిన ‘నారీ శక్తి వందన్ అధినియం’ (106వ సవరణ) ప్రకారం, రిజర్వేషన్లు అమలు కావాలంటే నియోజకవర్గాల పునర్విభజన జరగాలి. అది కొత్త జనాభా లెక్కల తర్వాతే జరగాలని అసలు చట్టం చెబుతోంది. అయితే, 2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగానే పునర్విభజన పూర్తి చేసి, 2029 లోకసభ ఎన్నికల నాటికే 33% మహిళా రిజర్వేషన్లు అమలు చేయాలన్నది ఈ 131వ సవరణ బిల్లు ఉద్దేశం.

ఇప్పుడు ఈ బిల్లు ఆగిపోవడంతో, పాత నిబంధనలే అమలులో ఉంటాయి. అంటే, తదుపరి జనాభా లెక్కలు మరియు ఆ తర్వాత జరిగే పునర్విభజన ముగిశాకే మహిళా రిజర్వేషన్లు వస్తాయి. దీనివల్ల అమలు 2034 ఎన్నికలకు లేదా ఆ తర్వాతకు వాయిదా పడే అవకాశం ఉందని నిపుణులు చెబుతున్నారు.

కేంద్ర ప్రభుత్వం ముందున్న ఐదు ఆప్షన్లు:

1. బిల్లును తిరిగి ప్రవేశపెట్టడం: వచ్చే వర్షాకాల లేదా బడ్జెట్ సమావేశాల్లో మళ్లీ బిల్లును లోకసభలో ప్రవేశపెట్టి, చర్చ మరియు ఓటింగ్ ప్రక్రియను మొదటి నుండి ప్రారంభించవచ్చు.
2. సవరణలతో ముందుకు రావడం: దక్షిణాది రాష్ట్రాల సీట్ల నిష్పత్తి తగ్గకుండా ఉండేలా ప్రతిపక్షాల డిమాండ్లను పరిగణనలోకి తీసుకుని, మార్పులతో కొత్త బిల్లును తీసుకురావచ్చు.
3. రాజ్యసభలో మెజారిటీపై దృష్టి: ఒకవేళ లోకసభలో ఏదోలా ఆమోదం పొందినా, రాజ్యసభలో కూడా ప్రత్యేక మెజారిటీ సాధించాల్సి ఉంటుంది. అక్కడ ఏకాభిప్రాయం కోసం చర్చలు జరపడం.
4. ప్రతిపక్షాలతో సంప్రదింపులు: మహిళా రిజర్వేషన్లను అన్ని పార్టీలు సమర్థిస్తున్నా, పునర్విభజన వల్ల తమ సీట్లు తగ్గుతాయని దక్షిణాది పార్టీలు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. వారితో చర్చించి ఏకాభిప్రాయానికి రావడం.
5. చిన్న సవరణ (Small Amendment): సీట్ల సంఖ్యను పెంచకుండానే, ప్రస్తుతమున్న 543 సీట్లలోనే మహిళా రిజర్వేషన్లు అమలు చేసేలా చిన్న సవరణ తీసుకురావచ్చని కొందరు నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. కానీ ప్రభుత్వం మాత్రం సీట్లు పెంచిన తర్వాతే రిజర్వేషన్లు ఇవ్వాలని భావిస్తోంది.

2029 ఎన్నికల్లో ఏమవుతుంది?

ఈ బిల్లు ఆమోదం పొందకపోతే, 2029 లోకసభ ఎన్నికలు ప్రస్తుతం ఉన్న 543 స్థానాలకే జరుగుతాయి. నియోజకవర్గాల సంఖ్య పెరగదు మరియు మహిళా రిజర్వేషన్లు అమలు కావు. దీనివల్ల దక్షిణాది రాష్ట్రాల ఆందోళనలు తాత్కాలికంగా తగ్గినప్పటికీ, మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలు మాత్రం మరో ఐదేళ్లు వాయిదా పడుతుంది.