భారత్ మరియు బంగ్లాదేశ్‌ల గుండా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలిసే గంగా నదీ జలాల పంపిణీ ఒప్పందం ముగియడానికి కేవలం ఏడాది కాలం మాత్రమే మిగిలి ఉంది.
నేపథ్యం:
ప్రస్తుతం బంగ్లాదేశ్‌లో షేక్ హసీనా పదవీచ్యుతి, హింసాత్మక ఘటనలు మరియు భారత్ వ్యతిరేక ధోరణుల వల్ల రెండు దేశాల మధ్య దౌత్య సంబంధాలు క్లిష్టంగా మారాయి. ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో డిసెంబర్ 2026తో ముగియనున్న ఈ ఒప్పందంపై చర్చలు ప్రాధాన్యత సంతరించుకున్నాయి.
ఏమిటీ గంగా నదీ జలాల ఒప్పందం?
- ఫరక్కా బ్యారేజీ: 1975లో కోల్‌కతా నౌకాశ్రయానికి నీటి ప్రవాహాన్ని పెంచడానికి, గంగా నది నీటిని హుగ్లీ నదికి మళ్లించడానికి భారత్ ఈ బ్యారేజీని నిర్మించింది.
- 1996 ఒప్పందం: నీటి కొరత ఉన్న కాలంలో జలాల పంపిణీ కోసం అప్పటి భారత ప్రధాని హెచ్.డి. దేవెగౌడ మరియు బంగ్లా ప్రధాని షేక్ హసీనా 30 ఏళ్ల కాలపరిమితితో ఈ చారిత్రాత్మక ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. దీనిని ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒక గొప్ప దౌత్య విజయంగా కొనియాడారు.
నీటి పంపిణీ సూత్రం (Sharing Formula):
ప్రతి ఏటా జనవరి 1 నుండి మే 31 మధ్య ఫరక్కా బ్యారేజీ నుండి నీటిని ఇలా పంచుకుంటారు:
- సమాన వాటా: ప్రవాహం 70 వేల క్యూసెక్కుల కంటే తక్కువ ఉంటే, రెండు దేశాలు 50:50 నిష్పత్తిలో పంచుకోవాలి.
- కనిష్ట గ్యారంటీ: తీవ్ర ఎండలు ఉండే మార్చి 11 నుండి మే 10 మధ్య రెండు దేశాలు 10 రోజుల వ్యవధికి కనీసం 35 వేల క్యూసెక్కుల నీటిని పొందేలా ఒప్పందం చేసుకున్నాయి.
- పర్యవేక్షణ: దీనిని పర్యవేక్షించడానికి ‘జాయింట్ రివర్స్ కమిషన్’ (JRC) ఆధ్వర్యంలో ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు.
కొత్త సవాళ్లు – 2026 పునరుద్ధరణ:
30 ఏళ్ల క్రితం నాటి పరిస్థితులు ఇప్పుడు పూర్తిగా మారిపోయాయి. కొత్త ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడంలో క్రింది అంశాలు కీలకం కానున్నాయి:
- వాతావరణ మార్పులు: 1996 ఒప్పందం పాత గణాంకాలపై ఆధారపడింది. కానీ ఇప్పుడు వర్షపాతం తగ్గడం, హిమాలయాల్లో మంచు కరగడం వంటి కారణాల వల్ల నది ప్రవాహం మారింది.
- డేటా అసంబద్ధత: పాత ఒప్పందంలోని డేటా ఇప్పుడు పనికిరాదని, వాతావరణ మార్పులను పరిగణనలోకి తీసుకుని కొత్త సూత్రాన్ని రూపొందించాలని నిపుణులు వాదిస్తున్నారు.
- రాష్ట్రాల ప్రమేయం: గంగా నది పశ్చిమ బెంగాల్ గుండా ప్రవహిస్తుంది కాబట్టి, ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అంగీకారం తప్పనిసరి. గతంలో తీస్తా నదీ జలాల విషయంలో పశ్చిమ బెంగాల్ అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసిన విషయాన్ని ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి.
- రాజకీయ ఉద్రిక్తత: బంగ్లాదేశ్‌లోని ప్రస్తుత ప్రభుత్వం భారత్‌తో ఎలా వ్యవహరిస్తుందనే దానిపై ఈ ఒప్పంద భవిష్యత్తు ఆధారపడి ఉంది.