భారత గణతంత్ర రాజ్యాంగ మూలాలకు ప్రస్తుత పాలకుల ఆలోచనలు విరుద్ధమన్నది విపక్షాల నిత్య విమర్శ. ప్రజాస్వామ్య సంస్థల స్వయంప్రతిపత్తిని దెబ్బతీస్తున్నారన్నది మరో ఆరోపణ. అయితే, ప్రస్తుతం పార్లమెంటులో జరుగుతున్న చర్చను కేవలం ఆరోపణల కోణంలోనే కాకుండా, మారుతున్న రాజకీయార్థిక ముఖచిత్రం (Political Economy) నేపథ్యంలో చూడాల్సిన అవసరం ఉంది. మహిళా రిజర్వేషన్లను నియోజకవర్గాల పునర్విభజనతో (Delimitation) ముడిపెట్టడం వెనుక ఒక లోతైన వ్యూహం కనిపిస్తోంది.
2014 నుండి 2024 వరకు.. మారిన గెలుపు సూత్రం!
2014లో నరేంద్ర మోదీ నాయకత్వంలో బీజేపీ సాధించిన విజయం ఒక చారిత్రక మలుపు. అప్పట్లో అది అభివృద్ధి కాంక్షతో కూడిన విజయం. అయితే 2019 నాటికి గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో తలెత్తిన అసంతృప్తిని పసిగట్టిన ప్రభుత్వం, రైతుల ఖాతాల్లోకి నేరుగా నగదు బదిలీ (PM-Kisan) పథకాన్ని తెచ్చి తన పట్టును నిరూపించుకుంది.
కానీ 2024 ఎన్నికల నాటికి పరిస్థితి మారింది. కరోనా అనంతర ఆర్థిక ఇబ్బందులు, ప్రపంచ యుద్ధ మేఘాల మధ్య మధ్యతరగతిలో అసంతృప్తి పెరిగింది. ఫలితంగా లోక్సభలో బీజేపీ సొంత మెజారిటీని కోల్పోయి, సంకీర్ణ సర్కారుపై ఆధారపడాల్సి వచ్చింది. కాంగ్రెస్ మూడు అంకెలకు చేరుకుంది.
2029 సవాల్: ‘నగదు బదిలీ’ వర్సెస్ ‘రుణ భారం’
ప్రస్తుతం అన్ని రాష్ట్రాల్లోనూ ‘నగదు బదిలీ’ (Give cash – Take vote) మోడల్ రాజ్యమేలుతోంది. కానీ దేశ ఆర్థిక స్థితిగతుల దృష్ట్యా 2029 నాటికి అఖిల భారత స్థాయిలో ఇలాంటి భారీ పథకాలను అమలు చేయడం కేంద్రానికి ఆర్థికంగా భారమయ్యే ప్రమాదం ఉంది. ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) వల్ల వచ్చే ఉపాధి మార్పులు, ఇంధన ధరల పెరుగుదల వంటివి ఆర్థిక వ్యవస్థకు ‘స్ట్రెస్ టెస్ట్’ పెట్టబోతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో, భౌతిక ప్రయోజనాలకు (Material Benefits) బదులుగా భావోద్వేగ లేదా తాత్విక ప్రయోజనాలతో (Metaphysical Attributes) ఓటర్లను ఆకట్టుకోవడం ప్రభుత్వానికి అనివార్యంగా మారింది.
మహిళా రిజర్వేషన్.. ఒక ‘మాస్టర్ స్ట్రోక్’?
మహిళా రిజర్వేషన్లను 2029 కంటే ముందే అమలులోకి తెచ్చేందుకు ప్రభుత్వం చేస్తున్న ప్రయత్నం వెనుక ప్రధాన ఉద్దేశ్యం ఇదే.
- క్రెడిట్ పాలిటిక్స్: మహిళా కోటాను ఒక ఏకాభిప్రాయ సాధనంగా కాకుండా, తమ సొంత ఘనతగా మార్చుకోవాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది.
- పునర్విభజన వ్యూహం: రిజర్వేషన్లను నియోజకవర్గాల పునర్విభజనతో ముడిపెట్టడం ద్వారా, తమకు అనుకూలంగా ఉండే సామాజిక సమీకరణాలను (Gerrymandering) పటిష్టం చేసుకోవాలనేది వ్యూహంగా కనిపిస్తోంది. దక్షిణ రాష్ట్రాల సీట్లు తగ్గవని హామీ ఇస్తున్నా, చట్టంలో స్పష్టత లేకపోవడం అనుమానాలకు తావిస్తోంది.
విపక్షాల వాదనల్లో ఎంత నిజం?
మహిళా రిజర్వేషన్లలో ఓబీసీ (OBC) లేదా ముస్లిం మహిళలకు ప్రత్యేక కోటా కావాలన్న విపక్షాల డిమాండ్ రాజ్యాంగబద్ధంగా ఎక్కడా లేనిది. ప్రస్తుత రాజ్యాంగం ప్రకారం కేవలం ఎస్సీ, ఎస్టీలకు మాత్రమే రాజకీయ రిజర్వేషన్లు అమలవుతున్నాయి. కుల గణన జరగకముందే బిల్లు తేవడాన్ని విమర్శించడం రాజకీయ ఎత్తుగడ తప్ప మరొకటి కాదు. ఎందుకంటే 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఎస్సీ, ఎస్టీ గణాంకాలు ఇప్పటికే అందుబాటులో ఉన్నాయి.
డేటా విశ్లేషణ: నియోజకవర్గాల మధ్య అసమానతలు
భారతదేశంలో నియోజకవర్గాల పరిమాణం, జనాభా ప్రాతినిధ్యం మధ్య భారీ వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి. కొన్ని నియోజకవర్గాల్లో ఓటర్ల సంఖ్య మరొక దానికంటే 3-4 రెట్లు ఎక్కువగా ఉంది. ఉదాహరణకు, ఉత్తర భారతంలోని కొన్ని నియోజకవర్గాల్లో సగటున 20-25 లక్షల మంది ఓటర్లు ఉంటే, దక్షిణ భారతం లేదా ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో అది 15 లక్షల కంటే తక్కువగా ఉంది. ఈ అసమానతలను సవరించే నెపంతో ‘గెర్రీమాండరింగ్’ (తమకు అనుకూలంగా సరిహద్దులు మార్చడం) జరుగుతుందన్నది విపక్షాల భయం.
ముగింపు: ప్రస్తుతం జరుగుతున్న చర్చ ప్రజాస్వామ్యంపై దాడి అని కొందరు భావిస్తుండవచ్చు. కానీ, లోతుగా పరిశీలిస్తే ఇది ఆర్థిక సవాళ్లను ఎదుర్కోవడంలో భాగంగా సామాజిక వర్గాల మధ్య చీలికలను తమకు అనుకూలంగా మార్చుకునే ప్రయత్నంలా కనిపిస్తోంది. ఒకవైపు భావోద్వేగ అంశాలు (మహిళా కోటా), మరోవైపు వ్యూహాత్మక మార్పులు (పునర్విభజన) రెండింటినీ కలిపి 2029లో ‘ఫస్ట్-పాస్ట్-ద-పోస్ట్’ వ్యవస్థను తమకు అనుకూలంగా వాడుకోవడమే అధికార పక్షం ముందున్న లక్ష్యం.