న్యూఢిల్లీ: దేశ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఓటు హక్కు, ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే హక్కుపై సుప్రీంకోర్టు కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది. ఓటు వేయడం గానీ, ఎన్నికల్లో నిలబడడం గానీ “ప్రాథమిక హక్కులు” (Fundamental Rights) కావని, అవి కేవలం చట్టబద్ధమైన హక్కులు మాత్రమేనని సర్వోన్నత న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది. రాజస్థాన్‌లోని జిల్లా పాల ఉత్పత్తిదారుల సహకార సంఘాల ఎన్నికల నిబంధనలను సవాలు చేస్తూ దాఖలైన పిటిషన్‌పై విచారణ సందర్భంగా జస్టిస్ బి.వి. నాగరత్న, జస్టిస్ ఆర్. మహదేవన్‌లతో కూడిన ధర్మాసనం ఈ కీలక తీర్పును వెలువరించింది.
తీర్పులోని ముఖ్యాంశాలు:
- చట్టానికే అధికారం: ఎన్నికల్లో ఓటు వేయడం లేదా పోటీ చేయడం అనేవి రాజ్యాంగం కల్పించిన ప్రాథమిక హక్కులు కావు. ఇవి చట్టం ద్వారా రూపొందించబడినవి. కాబట్టి, చట్టం విధించే పరిమితులు, అర్హతలకు లోబడే ఈ హక్కులు ఉంటాయని జస్టిస్ మహదేవన్ పేర్కొన్నారు.
- అర్హత నిబంధనలు చట్టబద్ధమే: సహకార సంఘాల మేనేజింగ్ కమిటీ ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థులకు కనీస పాలు సరఫరా చేయాలనే నిబంధనను కోర్టు సమర్థించింది. ఇలాంటి అర్హత ప్రమాణాలు విధించడం రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన కిందకు రాదని స్పష్టం చేసింది.
- హైకోర్టు నిర్ణయం తప్పు: గతంలో రాజస్థాన్ హైకోర్టు ఈ నిబంధనలను కొట్టివేస్తూ ఇచ్చిన తీర్పును సుప్రీంకోర్టు తప్పుబట్టింది. హైకోర్టు తార్కికతలో లోపాలు ఉన్నాయని, ఉప-చట్టాలు (By-laws) కేవలం అర్హతలను మాత్రమే నిర్దేశించాయని కోర్టు అభిప్రాయపడింది.
- సహకార సంఘాలు ‘స్టేట్’ కావు: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 12 ప్రకారం సహకార సంఘాలు ‘ప్రభుత్వం’ లేదా ‘స్టేట్’ పరిధిలోకి రావు. ఇవి ప్రజోపయోగ పనులు చేసే ప్రభుత్వ సంస్థలు కానందున, వీటి అంతర్గత ఎన్నికల వివాదాల్లో ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టులు జోక్యం చేసుకోవడం సరైనది కాదని కోర్టు తేల్చి చెప్పింది.
- ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలు: సహకార చట్టం కింద రిజిస్ట్రార్ లేదా అప్పిలేట్ ఫోరమ్‌ల ద్వారా వివాదాలను పరిష్కరించుకోవాలి తప్ప, నేరుగా హైకోర్టులను ఆశ్రయించడం సరికాదని ధర్మాసనం సూచించింది.
అసలు వివాదం ఏమిటి?
రాజస్థాన్ సహకార సంఘాల చట్టం-2001 ప్రకారం మూడంచెల వ్యవస్థలో ఈ పాల యూనియన్లు పనిచేస్తాయి. ఈ సంఘాల బోర్డు ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థులకు కొన్ని నిబంధనలు విధించారు. నిర్దిష్ట రోజుల్లో కనీస పాలు సరఫరా చేయడం, ఆడిట్ ప్రమాణాలు పాటించడం వంటివి ఇందులో ఉన్నాయి. ఈ నిబంధనలు ప్రాథమిక హక్కులను హరిస్తున్నాయని, ఇవి ప్రధాన చట్టానికి విరుద్ధమని భావిస్తూ కొన్ని ప్రాథమిక సంఘాలు హైకోర్టును ఆశ్రయించాయి.
2015లో సింగిల్ జడ్జి, 2022లో డివిజన్ బెంచ్ ఆ నిబంధనలను కొట్టివేశాయి. అయితే, దీనిపై జిల్లా పాల యూనియన్ల ఛైర్మన్లు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించగా, తాజాగా సర్వోన్నత న్యాయస్థానం ఈ కీలక తీర్పునిస్తూ హైకోర్టు తీర్పును రద్దు చేసింది.
కోర్టు ముగింపు:
“ఓటు వేసే హక్కు ఒక సభ్యుడికి కేవలం ఎన్నికల ప్రక్రియలో పాల్గొనే అవకాశం కల్పిస్తుంది. కానీ ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి గెలవడం అనేది అదనపు హక్కు. ఇది పూర్తిగా చట్టం విధించే అర్హతలు, షరతులకు లోబడి ఉంటుంది,” అని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఈ తీర్పుతో సహకార రంగంలో పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం పెరుగుతుందని న్యాయ నిపుణులు భావిస్తున్నారు.