గృహిణులు ‘జాతి నిర్మాతలు’, వారి శ్రమ విలువ నెలకు కనీసం ₹30,000: సుప్రీంకోర్టు సంచలన తీర్పు

రోడ్డు ప్రమాదాల్లో గృహిణులు మరణించినప్పుడు వారి కుటుంబాలకు అందించే నష్టపరిహారాన్ని లెక్కించేటప్పుడు.. వారు ఇంట్లో ఉచితంగా చేసే గృహసేవల విలువను నెలకు కనీసం ₹30,000గా పరిగణించాలని సుప్రీంకోర్టు గురువారం తీర్పునిచ్చింది. ఈ సందర్భంగా గృహిణులు “జాతి నిర్మాతలు” (Nation Builders) గా గుర్తింపు పొందేందుకు అర్హులని అత్యున్నత న్యాయస్థానం ప్రకటించింది.

దేశవ్యాప్తంగా మోటారు ప్రమాదాల కేసుల్లో నష్టపరిహారం ఇచ్చే విధానాన్నే పూర్తిగా మార్చేసే ఈ కీలక తీర్పును జస్టిస్ సంజయ్ కరోల్, జస్టిస్ ఎన్ కోటీశ్వర్ సింగ్ లతో కూడిన ధర్మాసనం వెలువరించింది. గృహిణుల ఊహాజనిత ఆదాయాన్ని (Notional Income) కేవలం నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికుల (Skilled Labourers) వేతనాలతో సమానంగా పోల్చే పాత న్యాయ పద్ధతిని ధర్మాసనం తోసిపుచ్చింది. అటువంటి పాత విధానం వల్ల గృహిణులు ఇంట్లో అందించే సంరక్షణకు, వారి సామాజిక, ఆర్థిక విలువకు నిజమైన గుర్తింపు దక్కడం లేదని కోర్టు అభిప్రాయపడింది.

“మేము ఒక కొత్త సూత్రాన్ని రూపకల్పన చేశాం. సుప్రీంకోర్టు గతంలో ‘ప్రణయ్ సేథి’ కేసులో ఇచ్చిన తీర్పు ప్రకారం లభించే ఇతర అన్ని పరిహారాలతో పాటు.. గృహిణుల గృహ సంరక్షణ నష్టాన్ని (Loss of domestic care) నెలకు కనీసం ₹30,000గా మానిటైజ్ (ఆర్థికంగా లెక్కించడం) చేయాలని స్పష్టం చేస్తున్నాం” అని జస్టిస్ కరోల్ తీర్పులోని ప్రధాన భాగాన్ని చదువుతూ పేర్కొన్నారు.

కుటుంబంలో మరియు సమాజంలో మహిళలు పోషిస్తున్న కీలక పాత్రను నొక్కిచెబుతూ.. “హోమ్‌మేకర్స్” (గృహిణులు) అనే పదానికి ఇకపై “జాతి నిర్మాతలు” అనే హోదా దక్కాలని ధర్మాసనం వ్యాఖ్యానించింది.

20 ఏళ్ల నాటి కేసులో న్యాయం: పంజాబ్‌లో జరిగిన ఒక మోటారు ప్రమాద పరిహారం అప్పీల్ విచారణ సందర్భంగా ఈ చారిత్రాత్మక తీర్పు వెలువడింది. నవంబర్ 2001లో పంజాబ్‌కు చెందిన రేశ్మా అనే మహిళ రోడ్డు ప్రమాదంలో మరణించారు. ఆమె భర్త, ముగ్గురు పిల్లలు నష్టపరిహారం కోరుతూ మోటారు ప్రమాదాల క్లెయిమ్స్ ట్రిబ్యునల్ (MACT) ను ఆశ్రయించారు. ట్రిబ్యునల్ 2003లోనే పరిహారం ప్రకటించినప్పటికీ, ఈ కేసు దశాబ్దాల పాటు చట్టపరమైన వివాదాల్లో చిక్కుకుంది. పంజాబ్ మరియు హర్యానా హైకోర్టు ఈ అప్పీల్‌పై ప్రమాదం జరిగిన రెండు దశాబ్దాల తర్వాత.. అంటే డిసెంబర్ 2024లో మాత్రమే తీర్పునిచ్చింది.

ఇలాంటి విపరీతమైన ఆలస్యంపై సుప్రీంకోర్టు తీవ్ర ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. మోటారు ప్రమాద పరిహార క్లెయిమ్‌లను సాధారణంగా ఏడాది లోపే పరిష్కరించాలని స్పష్టం చేసింది. “ఇలాంటి కేసులను సాధారణంగా ఒక సంవత్సరంలోనే తేల్చాలి” అని బెంచ్ పేర్కొంది. మోటారు ప్రమాదాల క్లెయిమ్ కేసులను క్రమం తప్పకుండా పర్యవేక్షించాలని, నిర్ణీత గడువులోగా ఈ కేసులను పరిష్కరించేలా తగిన పరిపాలనాపరమైన ఆదేశాలు జారీ చేయాలని అన్ని హైకోర్టుల ప్రధాన న్యాయమూర్తులను (Chief Justices) సుప్రీంకోర్టు కోరింది.

తీర్పు యొక్క విస్తృత ప్రభావం: భారతదేశవ్యాప్తంగా ఉన్న కోర్టులు సాధారణంగా మరణించిన గృహిణుల పరిహారాన్ని లెక్కించేటప్పుడు.. అప్పటి కనీస వేతనాల ఆధారంగా వారిని నైపుణ్యం కలిగిన లేదా నైపుణ్యం లేని కార్మికులతో సమానంగా చూస్తూ తక్కువ ఆదాయాన్ని కేటాయిస్తుంటాయి. అయితే, గృహిణుల గృహ సంరక్షణను సంప్రదాయ లేబర్ మార్కెట్ కొలమానాలతో పోల్చలేమని పేర్కొంటూ సుప్రీంకోర్టు ఈ పాత పద్ధతికి స్వస్తి పలికింది.

గృహిణుల సేవలకు ఎలాంటి జీతం లభించకపోయినప్పటికీ, వాటికి కొలవదగిన ఆర్థిక విలువ ఉందని సుప్రీంకోర్టు గతంలో ఇచ్చిన ‘కీర్తి వర్సెస్ ఓరియంటల్ ఇన్సూరెన్స్ కో లిమిటెడ్ (2021)’, ‘అరుణ్ కుమార్ అగర్వాల్ వర్సెస్ నేషనల్ ఇన్సూరెన్స్ కో లిమిటెడ్ (2010)’ వంటి తీర్పుల ఆధారంగానే తాజా తీర్పు వెలువడింది. అయితే, ఈ తాజా తీర్పు ఒక అడుగు ముందుకు వేసి.. గృహిణుల సేవలకు నెలకు కనీసం ₹30,000 నిర్దిష్ట బెంచ్‌మార్క్‌ను నిర్ణయించింది.

మోటారు వాహనాల చట్టం కింద నష్టపరిహారాన్ని నిర్ణయించడంలో అత్యంత కీలకమైన రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పు ‘నేషనల్ ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీ లిమిటెడ్ వర్సెస్ ప్రణయ్ సేథి (2017)’ సూత్రాలతో కలిపి ఈ కొత్త బెంచ్‌మార్క్ పనిచేస్తుంది. ప్రణయ్ సేథి కేసులో సుప్రీంకోర్టు భవిష్యత్ ఉపాధి అవకాశాలను (Future Prospects) కూడా ఆదాయంలో ఒక భాగంగా గుర్తించి, అంత్యక్రియల ఖర్చులు మరియు ఆస్తి నష్టం వంటి సాంప్రదాయ విభాగాల కింద స్థిరమైన మొత్తాలను ప్రామాణికం చేసింది.

మోటారు వాహనాల చట్టం కింద అందించే పరిహారం ఎల్లప్పుడూ “న్యాయమైన పరిహారం” (Just Compensation) గానే ఉండాలని, ట్రిబ్యునళ్లు సాంకేతిక కోణంలో కాకుండా వాస్తవిక దృక్పథంతో బాధితుల ఆర్థిక నష్టాన్ని అంచనా వేయాలని కోర్టు పునరుద్ఘాటించింది. గురువారం వచ్చిన ఈ తీర్పు వల్ల భవిష్యత్తులో గృహిణుల మరణాలకు సంబంధించిన కేసుల్లో లభించే నష్టపరిహారాల మొత్తాలు గణనీయంగా పెరగనున్నాయి.