పాకిస్థాన్‌లో కూడా ఒక అంబేద్కర్ ఉండేవారు! ఆయనే బెంగాలీ దళిత నాయకుడు జోగేంద్రనాథ్ మండల్ (యోగేంద్రనాథ్ అని కూడా పలకడం జరుగుతుంది).
అంబేద్కర్ లాగే ఆయన కూడా న్యాయ నిపుణుడు. న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా పొందినప్పటికీ, న్యాయవాదిగా డబ్బు సంపాదించే వృత్తిని వదిలిపెట్టి, నామశూద్ర అని పిలవబడే తన దళిత సమాజం అభ్యున్నతి కోసం ప్రజా జీవితంలోకి వచ్చారు. సవర్ణ హిందువులే తమకు అతిపెద్ద సమస్య అని, కుల వ్యవస్థను అధిగమించడానికి ఇస్లాంతో ఐక్యత అవసరమని ఆయన నమ్మేవారు.
మండల్‌కు మహమ్మద్ అలీ జిన్నాతో సహా ముస్లిం లీగ్ నాయకులతో మంచి సంబంధాలు ఉండేవి. జిన్నా హామీని నమ్మి, దళిత-ముస్లిం బంధాన్ని బలోపేతం చేయడానికి మండల్ మరియు అతని అనుచరులు స్వాతంత్ర్యం తర్వాత పాకిస్థాన్‌కు బయలుదేరారు. ఆయన లియాఖత్ అలీ ఖాన్ మంత్రివర్గంలో మంత్రి అయ్యారు. ఇక్కడ అంబేద్కర్ నిర్వహించిన అదే పదవులే పాకిస్థాన్‌లో జోగేంద్రనాథ్ మండల్‌కు కూడా ఇచ్చారు. మండల్ పాకిస్థాన్‌కు వెళుతున్నప్పుడు, అలా చేయవద్దని, అది ఆత్మహత్యాసదృశమని స్వయంగా డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ పదేపదే చెప్పారు. ఇస్లాంలో, ఆ మతానికి చెందిన వారి మధ్య మాత్రమే సోదరభావం ఉంటుందని, దళితులు మోసపోతారని అంబేద్కర్ అభిప్రాయపడ్డారు.
అయితే, అవన్నీ పట్టించుకోకుండా, జోగేంద్రనాథ్ మండల్ పాకిస్థాన్‌కు వెళ్లి మంత్రి అయ్యారు. కానీ ఆయనకు ఎదురైంది అవమానాలు, మోసాలతో నిండిన రోజులే. అంబేద్కర్ ముందుగా ఊహించినది నిజమైంది. చివరకు గత్యంతరం లేక తిరిగి భారతదేశానికి వచ్చిన ఈ మండల్, అందరిచేతా బహిష్కరించబడిన స్థితిలో మరణించారు. కేరళలోని అంబేద్కర్ అనుచరులు అని చెప్పుకునే వారు, ఎల్లప్పుడూ దాచిపెట్టే విషయాలలో ‘పాకిస్థాన్ అంబేద్కర్’ దీనగాథ ఒకటి.
పారిశుద్ధ్య కార్మికుడి నుంచి న్యాయ నిపుణుడి వరకు
జోగేంద్రనాథ్ మండల్ 1904 జనవరి 29న బ్రిటిష్ ఇండియాలోని బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ (నేటి బంగ్లాదేశ్)లో భాగమైన బారిసాల్ జిల్లాలోని మైస్టర్‌కండి గ్రామంలో జన్మించారు. ఆయన రామ్ దయాల్ మండల్ మరియు సంధ్యాదేవిల ఆరుగురు సంతానంలో చిన్నవారు. ఆ రోజుల్లో నామశూద్రులు (దళితులు) బయట కనిపించడానికి కూడా వీలు లేని చండాల సమాజానికి చెందినవారు. పారిశుద్ధ్య పనులు చేయడం, జంతువుల అవశేషాలను తినడం వంటి వాటితో వారు జీవించేవారు. అలాంటి స్థితి నుండి ఒకరు చదువుకుని న్యాయశాస్త్ర పట్టా పొందడం అంటే ఎన్ని కష్టాలు అనుభవించి ఉంటారో ఊహించవచ్చు. అంబేద్కర్ సహించిన దానికంటే వ్యక్తిగతంగా మండల్ ఎక్కువ వేధింపులు భరించారనడంలో సందేహం లేదు. పేదరికంలోనూ మండల్ చదువుకుని ఎదిగారు. చిన్నతనంలో ఒక పూట భోజనం కోసం పారిశుద్ధ్య పనికి వెళ్లిన కథలను కూడా మండల్ రాసుకున్నారు.
అయినప్పటికీ, ఆయన అన్ని పరీక్షలలో ప్రథమ శ్రేణిలో ఉత్తీర్ణత సాధించారు. 1929లో డిగ్రీ, 1934లో న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా పొందారు. అయినప్పటికీ, న్యాయవాద వృత్తిని ప్రధాన వృత్తిగా ఎంచుకోకూడదని మండల్ ఉద్దేశపూర్వకంగా నిర్ణయం తీసుకున్నారు. దానికి బదులుగా అణచివేయబడిన తన సమాజాన్ని ఉన్నతంగా నిలబెట్టడానికి మరియు సామాజిక అభ్యున్నతి కోసం తన జీవితాన్ని అంకితం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నట్లు ఆయన రాశారు. ఆ దృఢ నిశ్చయంతోనే మండల్ రాజకీయాల్లోకి, ప్రజా జీవితంలోకి వచ్చారు.
1937 నాటి భారతీయ ప్రావిన్షియల్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా జోగేంద్రనాథ్ మండల్ తన రాజకీయ ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించారు. బెంగాల్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీలోని బఖర్‌గంజ్ నార్త్ ఈస్ట్ రూరల్ నియోజకవర్గంలో పోటీ చేసిన ఆయన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ జిల్లా కమిటీ అధ్యక్షుడిని మరియు స్వదేశీ నాయకుడు అశ్వినీ కుమార్ దత్తా మేనల్లుడు అయిన సరళ్ కుమార్ దత్తాను ఓడించారు. దీంతో మండల్ జాతీయ రాజకీయాల్లో దృష్టిని ఆకర్షించారు. ఈ కాలంలో, సుభాష్ చంద్రబోస్, శరత్ చంద్రబోస్ వంటి వ్యక్తుల నుండి మండల్ ప్రేరణ పొందారు. ఆయనకు సుభాష్ చంద్రబోస్‌తో సన్నిహిత వ్యక్తిగత సంబంధం కూడా ఉండేది. 1940లో సుభాష్ చంద్రబోస్‌ను ఐఎన్‌సి నుండి బహిష్కరించిన తర్వాత, మండల్ కాంగ్రెస్‌కు దూరం అయ్యారు.
అలాగే ఆయన ముస్లిం లీగ్‌కు మరింత దగ్గరయ్యారు. జిన్నాతో సహా లీగ్ నాయకులతో సన్నిహిత వ్యక్తిగత సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆ తర్వాత, ముస్లిం లీగ్ ముఖ్యమంత్రి హుస్సేన్ షహీద్ సుహ్రవర్ది మంత్రివర్గంలో ఆయన బెంగాల్‌లో మంత్రి పదవిని స్వీకరించారు. 1946 నాటి మధ్యంతర ప్రభుత్వం (Interim Government) కాలంలో ఆయన ముస్లిం లీగ్ నామినేటెడ్ సభ్యుడు. జిన్నా, మండల్‌ను లీగ్ యొక్క ఐదుగురు ప్రతినిధులలో ఒకరిగా నామినేట్ చేశారు.
‘దళితులకు ఇస్లాం మంచిది’
భారత ఉపఖండం స్వాతంత్ర్యం వైపు కదులుతున్నప్పుడు, దేశంలోని దళితుల స్థితి గురించి నాయకుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉండేవి. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ మరియు గాంధీజీ మధ్య విభేదాలు బహిరంగంగా ఉండేవి. బ్రిటిష్ వారు వెళ్లి కాంగ్రెస్ చేతుల్లోకి అధికారం వచ్చిన తర్వాత సవర్ణ హిందువులు అధికారాన్ని గుత్తాధిపత్యం చేస్తారేమోనని అంబేద్కర్ కూడా భయపడ్డారు. అవకాశం దొరికినప్పుడల్లా అంబేద్కర్ ఈ విషయాన్ని బ్రిటిష్ నాయకులతో సహా అందరితో పంచుకున్నారు. కానీ ఏ సమస్యలు ఉన్నప్పటికీ, మతపరంగా ఏర్పడబోతున్న పాకిస్థాన్ కంటే ఒక సెక్యులర్ దేశమైన భారతదేశమే మంచిదనే అభిప్రాయంలో అంబేద్కర్ ఉండేవారు. అందుకే పాకిస్థాన్‌కు వెళ్లవద్దని, దళితుల హక్కులు సాధించుకోవడానికి భారతదేశంలోనే ఉండి పనిచేయాలని అంబేద్కర్ మండల్‌కు సలహా ఇచ్చారు.
కాంగ్రెస్ నుండి అంబేద్కర్ కూడా చాలా అవమానాలను ఎదుర్కొన్నారు. షెడ్యూల్డ్ కులాల ప్రయోజనాలకు విరుద్ధమైన అనేక విషయాలలో కాంగ్రెస్ వైఖరిని అంబేద్కర్ తీవ్రంగా విమర్శించేవారు. తొలి రోజుల్లో అంబేద్కర్ మరియు మండల్‌ల మధ్య మంచి సంబంధం ఉండేది. షెడ్యూల్డ్ క్యాస్ట్ ఫెడరేషన్ యొక్క బెంగాల్ శాఖను స్థాపించడంలో మండల్ అంబేద్కర్కు సహకరించారు. భారత రాజ్యాంగ సభకు సభ్యులను ఎన్నుకునేటప్పుడు, బొంబాయిలోని కాంగ్రెస్ పార్టీ డా. అంబేద్కర్ను ఎన్నుకోకుండా జాగ్రత్త పడింది. అయినప్పటికీ, జైసూర్ మరియు ఖుల్నా (అవిభక్త బెంగాల్) నుండి నామినేట్ చేయబడిన జోగేంద్ర నాథ్ మండల్, 296 మంది సభ్యుల రాజ్యాంగ సభలో అంబేద్కర్ చేరేందుకు తన సీటును త్యాగం చేశారు. మండల్ యొక్క ఆ చర్య ఫలితంగానే మనం ఈ రోజు చూస్తున్న సెక్యులర్ రాజ్యాంగం మనకు లభించింది. లేఖల ద్వారా అంబేద్కర్ తరచుగా మండల్ సలహా కోరేవారు.
కానీ అంబేద్కర్ మరియు మండల్ మధ్య ప్రాథమిక రాజకీయ విభేదం ఉండేది. ‘దళితులకు ఇస్లాం మంచిది’ అనేదే మండల్ యొక్క వైఖరి. దళితుల మరియు ముస్లింల ఆర్థిక-సామాజిక స్థితి దాదాపు సమానంగా ఉందని మండల్ నమ్మేవారు. అందువల్ల మహాత్మా గాంధీ మరియు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూల భారతదేశం కంటే జిన్నా పాకిస్థాన్‌లో దళితులు మరింత సురక్షితంగా ఉంటారని ఆయన విశ్వసించారు. హిందూ మతంలోని సవర్ణులే ఇద్దరికీ ఉమ్మడి శత్రువులని కూడా ఆయన నమ్మారు. దళిత-ముస్లిం ఐక్యత గురించి ఆయన ఇలా రాశారు: ”మొదటగా బెంగాల్‌లోని ముస్లింల ఆర్థిక ప్రయోజనాలు సాధారణంగా షెడ్యూల్డ్ కులాల ప్రయోజనాలతో సమానంగా ఉండేవి. రెండవది షెడ్యూల్డ్ కులాలు మరియు ముస్లింలు విద్యాపరంగా వెనుకబడి ఉన్నారు” అని ఆయన పరిశీలన. హిందూ భూస్వాములు మరియు వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడీ లేని పాకిస్థాన్‌లో దళితులు సమానంగా ఉంటారని ఆయన ఆశించారు.
పాకిస్థాన్‌లో ఏ మతాన్ని పాటించే స్వేచ్ఛ ఉంటుందని జిన్నా హామీ ఇచ్చారు. 1947 ఆగస్టు 11న తన ప్రసంగంలో జిన్నా దళితులతో ఇలా అన్నారు – ‘మీరు స్వతంత్రులు, మీ దేవాలయాలకు వెళ్లడానికి మీకు స్వేచ్ఛ ఉంది. పాకిస్థాన్‌లో మసీదులకో లేదా ఇతర ప్రార్థనా స్థలాలకో వెళ్లడానికి మీకు స్వేచ్ఛ ఉంది. మీరు ఏ మతానికి, కులానికి, వర్గానికి చెందిన వారైనా కావచ్చు”. అంతేకాకుండా దళితుల కోసం పాకిస్థాన్‌లో 33 శాతం రిజర్వేషన్ ఉంటుందని కూడా జిన్నా ఒకసారి చెప్పారు. ఈ ఆకర్షణీయమైన వాగ్దానాలన్నీ కలిపి మండల్ భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టి, పాకిస్థాన్‌కు వెళ్లడానికి దారితీశాయి. కానీ జిన్నా చెప్పిన 33 శాతం రిజర్వేషన్ మరియు ఆరాధన స్వేచ్ఛతో సహా ఒక్క విషయం కూడా పాకిస్థాన్‌లో అమలు కాలేదు!
అంబేద్కర్తో తీవ్ర విభేదం
మండల్ పాకిస్థాన్‌కు వెళ్లడాన్ని అంబేద్కర్ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. కొన్ని లేఖల్లో, అలా చేయవద్దని అంబేద్కర్ దయనీయంగా అభ్యర్థించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇస్లాంను బాగా అధ్యయనం చేసిన అంబేద్కర్కు ఇస్లామిక్ పాలనలో దళితులు మోసపోతారని బాగా తెలుసు. ‘పాకిస్థాన్ ఆర్ పార్టిషన్ ఆఫ్ ఇండియా’ అనే తన రచనలో అంబేద్కర్ ఖురాన్‌ను ‘మానవజాతి శత్రువు’ (పేజి.156) అని అభివర్ణించారు. ‘ఇస్లాం ప్రపంచ శాంతికి ముప్పు’ అని కూడా అంబేద్కర్ రాశారు.
హిందూ మతంలో ఉన్న సమస్యల కంటే ఇస్లాంలోనే ఎక్కువ సమస్యలు ఉన్నాయని అంబేద్కర్ అన్నారు. హిందువులు సంస్కరణలకు సిద్ధంగా ఉంటారు కానీ ముస్లింలు సిద్ధంగా ఉండరని ఆయన మరింతగా చెప్పారు. ‘హిందువులకు వారి సామాజిక దురాచారాలు ఉన్నాయి. కానీ వాటిలో ఒక ఊరటనిచ్చే లక్షణం ఉంది. అంటే, వారిలో కొందరు తమ ఉనికి గురించి తెలుసుకుని, వాటిని తొలగించడానికి చురుకుగా పోరాడుతున్నారు. మరోవైపు, ముస్లింలు తాము దురాచారాలను కలిగి ఉన్నామని గుర్తించడం లేదు, కాబట్టి వాటిని తొలగించడానికి పోరాడటం లేదు”- అంబేద్కర్ ఎత్తి చూపారు.
ఇస్లాం ద్వారా కేవలం ముస్లింల కోసం ముస్లింల సోదరభావమే జరుగుతోందని, దాని ప్రయోజనం ఆ సమూహానికే పరిమితం అవుతుందని అంబేద్కర్ ‘పాకిస్థాన్ ఆర్ పార్టిషన్ ఆఫ్ ఇండియా’లో పరిశీలించారు. ఈ సమూహం వెలుపల ఉన్నవారి పట్ల వారికి అవమానం మరియు ద్వేషం తప్ప మరొకటి లేదని కూడా ఆయన ఎత్తి చూపారు. ‘హిందూ మతం ప్రజలను విభజిస్తుంది అని చెప్పబడుతుంది, దీనికి విరుద్ధంగా ఇస్లాం ప్రజలను ఒకచోట బంధిస్తుంది అని కూడా చెప్పబడుతుంది. ఇది సగం నిజం మాత్రమే. ఎందుకంటే, ఇస్లాం బంధించినట్లే విడదీస్తుంది. ఇస్లాం ఒక సమూహం. ఇస్లాంలో ముస్లింలు మరియు ముస్లిమేతరుల మధ్య విభజన వాస్తవం. ఇస్లాం యొక్క సోదరభావం మనిషి యొక్క సార్వత్రిక సోదరభావం కాదు. అది ముస్లింల కోసం మాత్రమే ముస్లింల సోదరభావం. సోదరభావం ఉంది, కానీ దాని ప్రయోజనం ఆ సమూహానికి మాత్రమే పరిమితం అవుతుంది. ఈ సమూహం వెలుపల ఉన్నవారి పట్ల అవమానం మరియు ద్వేషం తప్ప మరొకటి లేదు.”- అంబేద్కర్ స్పష్టం చేశారు.
భారతదేశంలోని ముస్లింలకు, ఒక హిందువు కాఫిర్ (అవిశ్వాసి), కాబట్టి, గౌరవం మరియు సమాన పరిగణనకు అర్హుడు కాదని అంబేద్కర్ రాశారు. అంబేద్కర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఒక నిజమైన ముస్లిం భారతదేశాన్ని తన మాతృభూమిగా అంగీకరించడానికి ఇస్లాం అనుమతించదు. అది జరగాలంటే, ఇస్లామిక్ పాలన స్థాపించబడటం తప్పనిసరి. భారతదేశం హిందూ మెజారిటీ దేశం అయినందున ఇది అసాధ్యమైన విషయం. అందువల్ల, ఒక ముస్లింకు భారతదేశం ఎప్పటికీ అతని మాతృభూమి కాలేదని అంబేద్కర్ అన్నారు. ముస్లిం లీగ్ ముందుకు తెచ్చిన ద్వి-రాజ్య సిద్ధాంతానికి ఇదే మూలస్తంభం అని, ఈ ఆలోచనే దేశ విభజనకు దారితీసిందని కూడా ఆయన పరిశీలించారు. ఈ అవగాహనల ఆధారంగానే, పాకిస్థాన్‌లో చేరకుండా అంబేద్కర్ మండల్‌ను నిరోధించారు. కానీ మండల్ అవేవీ పట్టించుకోలేదు.
పాకిస్థాన్‌లో తీవ్ర వేధింపు
మౌంట్ బాటన్ విభజన ప్రకటించిన తర్వాత 1947 జూన్ 3న మండల్ మరియు అతని అనుచరులు పాకిస్థాన్‌కు వెళ్లారు. జిన్నా మరియు లీగ్ నాయకులు ఆయన్ని ఆలింగనం చేసుకుని స్వాగతించారు. పాకిస్థాన్ డొమినియన్ యొక్క 96 మంది వ్యవస్థాపక నాయకులలో జోగేంద్రనాథ్ మండల్ ఒకరిగా ఎదిగారు. 1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశ విభజనకు కొద్ది రోజుల ముందు జరిగిన ప్రారంభ సమావేశంలో, ఆయన వారి మధ్యంతర ఛైర్మన్‌గా ఎన్నికయ్యారు. జిన్నాను పాకిస్థాన్ మొదటి గవర్నర్ జనరల్‌గా ఎన్నుకునే సమావేశానికి కూడా మండల్ అధ్యక్షత వహించారు. ఆ తర్వాత ఆయన న్యాయ మరియు కార్మిక మంత్రి అయ్యారు. భారతదేశంలో అంబేద్కర్ కూడా న్యాయ మరియు కార్మిక మంత్రిగా ఉన్నారు. భారతదేశంలో అంబేద్కర్ ఎలాగో పాకిస్థాన్‌కు మండల్ అలా అని చూపించడానికి, బాబాసాహెబ్ నిర్వహించిన అదే పదవులను మండల్‌కు కూడా ఇచ్చారు. పాకిస్థాన్‌ను దృష్టిలో ఉంచుకుంటే, ‘హిందూ దళిత నాయకులు కూడా మా వైపే ఉన్నారు, మేము భారతీయ సవర్ణుల నుండి అధికారాన్ని లాక్కున్నాము’ అని గొప్పలు చెప్పుకోవడానికి మండల్ ఒక సాధనం మాత్రమే.
భారతదేశ మధ్యంతర ప్రభుత్వంలో కూడా మండల్ న్యాయ శాఖను నిర్వహించారు. బెంగాల్ విభజనను ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. భారతదేశంలోని అంటే పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని మెజారిటీ సవర్ణ హిందువుల ఆధిపత్యానికి దళితులను లోబరుస్తారనే ఆందోళనను ఆయన వ్యక్తం చేశారు. కానీ జరిగింది దానికి పూర్తిగా విరుద్ధం. పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని దళితులు సాపేక్షంగా సురక్షితంగా ఉన్నప్పుడు, పాకిస్థాన్‌లోని దళితులు తీవ్ర వేధింపులకు గురయ్యారు. పాలన యొక్క మధుప్రియ సమయం ముగిసిన తర్వాత పరిస్థితులు మారాయి. దళితులపై హింస పెరిగింది. దాన్ని అడ్డుకోడానికి ఎవరికీ సాధ్యం కాలేదు.
కానీ గతంలో జరిగిన ఒక అనుభవం నుండి మండల్ ఎలాంటి గుణపాఠం నేర్చుకోలేదు. 1946లో ఆయన బెంగాల్‌లోని సుహ్రవర్ది మంత్రివర్గంలో సభ్యుడిగా ఉన్నప్పుడే జరిగిన అల్లర్లలో చనిపోయిన వారిలో సగం మంది ఆయన సొంత సమాజమైన నామశూద్ర దళితులే. మతపరమైన అల్లర్లు సృష్టించిన ముస్లిం అల్లరి మూకలకు ఈ పేదవారు సులభమైన లక్ష్యంగా మారారు. ఈ అల్లర్ల మధ్య కూడా, ముస్లింలకు వ్యతిరేకంగా దళిత ప్రజలు హింసలో పాల్గొనవద్దని వాదిస్తూ మండల్ తూర్పు బెంగాల్ అంతటా పర్యటిస్తూ ఉన్నారు! దళితుల మాదిరిగానే ముస్లింలు కూడా ఉన్నత కుల హిందువులచే వేధించబడుతున్నారని మరియు వారే మన ఉమ్మడి శత్రువు అని ఆయన వాదన. బెంగాల్ కసాయి అని పిలవబడిన సుహ్రవర్ది ఈ అల్లర్లు జరుగుతున్న సమయంలో, పోలీసులను కూడా రంగంలోకి దించకుండా చేతులు కట్టుకుని చూస్తూ ఉండిపోయారు.
ఈ అనుభవం కంటే ఎన్నో రెట్లు ఘోరమైన అనుభవం ఆయనకు పాకిస్థాన్‌లో ఎదురైంది. స్వతంత్ర పాకిస్థాన్‌లో కూడా తన సమాజమైన నామశూద్ర మరియు వాల్మీకి వర్గానికి చెందిన దళితులు విరివిగా సామూహిక హత్యలు చేయబడ్డారు. మతం మారిన దళితులను కూడా అంటరానివారుగా చూశారు. వారికి మసీదుల్లోకి వెళ్లడానికి అనుమతి నిరాకరించబడింది. జిన్నా ఇచ్చిన మాయమాటలు ఏవీ అమలు కాలేదు. దళిత యువతులను అపహరించి అత్యాచారం చేసి మతం మార్చే కార్యక్రమం కూడా విస్తృతంగా జరిగింది. నేటికీ పాకిస్థాన్ మరియు బంగ్లాదేశ్‌లలో మిగిలి ఉన్న దళితుల పరిస్థితి అత్యంత దయనీయంగా ఉంది. వాల్మీకి, నామశూద్ర వర్గాలను అక్కడ నిలబెట్టింది కూడా పారిశుద్ధ్య పనులు, వ్యర్థాల తొలగింపు కోసమే. భారతదేశంలోని దళితుల కంటే పాకిస్థాన్ మరియు బంగ్లాదేశ్‌లలోని దళితులు 50 సంవత్సరాలు వెనుకబడి ఉన్నారని కొత్త అధ్యయనాలు చెబుతున్నాయి. కానీ మండల్ నిజంగా షాక్ అయింది, ఆయన ఊహించిన దళిత-ముస్లిం ఐక్యత ఒక మృగ్యమే అని అర్థమైనప్పుడు. ఇస్లామిస్టులు పాకిస్థాన్‌లోని దళితులను హిందువులుగానే చూశారు! వారిని నిర్దాక్షిణ్యంగా చంపి, దోచుకుని, అత్యాచారం చేసి, అల్లరి మూకలు విచ్చలవిడిగా తిరుగుతున్నప్పుడు, పాక్ ప్రభుత్వం చూస్తూ ఉండిపోయింది.
నిరాశ్రయుడిగా మరణం
మండల్‌కు తగిలిన అతిపెద్ద దెబ్బ, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొద్ది కాలంలోనే జిన్నా మరణం. దీంతో పాకిస్థాన్ పూర్తిగా ఒక మత రాజ్యంగా మారింది. పాకిస్థాన్‌ను ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా నిర్వచించే తీర్మానాన్ని మండల్ వ్యతిరేకించారని చెబుతారు. కానీ దాని వలన ఎలాంటి ఉపయోగం లేదు. ఆ తీర్మానాన్ని కూడా వారు ఆయనతోనే డ్రాఫ్ట్ చేయించారని కూడా చెబుతున్నారు. మరో ఇద్దరు దళిత సభ్యులను మంత్రులుగా నియమించాలనే ఆయన అభ్యర్థనను ప్రధానమంత్రి లియాఖత్ అలీ ఖాన్ పట్టించుకోలేదు. పోలీసుల మద్దతుతో ముస్లిం అల్లరి మూకలు తన నియోజకవర్గంలోని దళితులపై చేసిన అకృత్యాలను ప్రత్యక్షంగా చూసినప్పుడు మండల్ నిరసన రెట్టింపు అయ్యింది. ఇది ప్రధానమంత్రి లియాఖత్ అలీ ఖాన్‌తో తీవ్ర విభేదాలకు దారితీసింది. దీంతో ఆయన పాక్ ప్రభుత్వానికి కంటిలో నలుసుగా మారారు.
1950 అక్టోబర్‌లో ఆయన రాజీనామా చేసి భారతదేశానికి వచ్చారు. మండల్ ఒక రాజీ ఒప్పందంలో భాగంగా పాకిస్థాన్‌లో కొనసాగడానికి అవకాశం ఉండేదని, లేదంటే ఆయన తల తీయబడేదని రెండు అభిప్రాయాలు తరువాత దీని గురించి వచ్చాయి. మండల్‌పై అరెస్ట్ వారెంట్ జారీ అయిందని కూడా చెబుతున్నారు. అంటే ఇక పాకిస్థాన్‌లో ఉంటే జైలు పాలవుతానని తెలుసుకుని గత్యంతరం లేక మండల్ పారిపోయారనేది చాలా మంది చరిత్రకారుల వాదన. కానీ లియాఖత్ అలీ ఖాన్‌కు ఇచ్చిన రాజీనామా లేఖలో, పాకిస్థాన్‌లో తనకు ఎదురైన వేధింపులు, దళితుల వేట వంటి వాటిని ఆయన అక్షరబద్ధం చేశారు. ఇస్లాం కుల వ్యవస్థకు అతీతమనే తన అభిప్రాయం తప్పని కూడా మండల్ పేర్కొన్నారు. పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వం పూర్తిగా దళితులకు వ్యతిరేకం. దళితుడు అయినందున పాకిస్థాన్ అధికారులు తన మాట వినని పరిస్థితి కూడా ఏర్పడింది. సామాజిక అన్యాయం మరియు ముస్లిమేతర మైనారిటీల పట్ల పక్షపాత వైఖరికి ఉదాహరణలను ఆయన రాజీనామా లేఖ అంతటా పేర్కొన్నారు.
భారతదేశానికి వచ్చిన ఆయన కోల్‌కతాను తన కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా చేసుకున్నారు. అప్పటికే మండల్ ఎవరికీ అవసరం లేని ఒక నిరుపయోగమైన వ్యక్తిగా మారిపోయారు. నిర్ణయాత్మక సమయంలో దేశాన్ని మోసం చేసిన నాయకుడిగా కూడా ఆయన పరిగణించబడ్డారు. అంబేద్కర్ అయితే 1956లో మరణించారు. 46 తర్వాత వారు నేరుగా కలుసుకోలేదు. ఏ రాజకీయ పార్టీ కూడా ఆయన్ని తమతో చేర్చుకోలేదు. అయినప్పటికీ, తూర్పు పాకిస్థాన్ (నేటి బంగ్లాదేశ్) నుండి వచ్చిన హిందూ శరణార్థుల పునరావాసానికి సహాయం చేయడంలో ఆయన పనిచేశారు. దళిత సమాజం కోసం మండల్ మరణించే వరకు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించారు.
1967లో, మండల్ భారత రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపక సభ్యులలో ఒకరు అనే చెడ్డ పేరు ఆయనను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. 1967లో బరాసత్ నియోజకవర్గంలో పోటీ చేసి ఓడిపోయారు. 1968 అక్టోబర్ 5న పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని బంగావన్‌లో జోగేంద్రనాథ్ మండల్ అనుమానాస్పద పరిస్థితుల్లో మరణించారు. మరణించే నాటికి ఆయనకు 64 ఏళ్లు. ముఖ్యమైన నాయకులు ఎవరూ జోగేంద్రనాథ్ మండల్ మృతదేహాన్ని చూడటానికి రాలేదు. అలా దళితులకు ఇస్లాం ఇస్తుందనుకున్న స్వర్గాన్ని ఆశించి బయలుదేరిన ఒక నిష్కల్మషమైన ఆత్మ, వారి మోసంలో పడి ఎక్కడికీ చేరుకోకుండా మరణించింది.