న్యూఢిల్లీ: పఠాన్కోట్ ఉగ్రదాడి తర్వాత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ చేసిన “రక్తము, నీరు కలిసి ప్రవహించలేవు” అనే వ్యాఖ్య భారత్ మరియు పాకిస్థాన్ల మధ్య నీటి సహకారానికి సంబంధించి కొత్త దృక్పథానికి పునాది వేసింది. 1960 నాటి సింధు నదీ జలాల ఒప్పందం దశాబ్దాలుగా స్థిరంగా ఉన్నప్పటికీ, ఏప్రిల్ 2025లో జరిగిన ఉగ్రదాడి తర్వాత భారత్ ఈ ఒప్పందాన్ని “తాత్కాలికంగా నిలిపివేసింది” (in abeyance). సరిహద్దు ఉగ్రవాదంపై పాకిస్థాన్ కఠిన చర్యలు తీసుకునే వరకు నీటి సమస్యలపై సాధారణ సహకారం సాగదని భారత్ స్పష్టం చేసింది.
చెనాబ్ నది ఎందుకు కీలకం? సింధు నదీ జలాల ఒప్పందం ప్రకారం, ఆరు నదులను భారత్, పాకిస్థాన్లు పంచుకున్నాయి. రావి, బియాస్, సట్లేజ్ నదులపై భారత్కు పూర్తి నియంత్రణ ఉండగా, సింధు, జీలం, చెనాబ్ నదుల నీటి వాటాలో మెజారిటీ భాగం పాకిస్థాన్కు కేటాయించబడింది. అయితే, ఈ పశ్చిమ నదులపై రన్-ఆఫ్-ది-రివర్ హైడ్రోఎలక్ట్రిక్ ప్రాజెక్టులను నిర్మించుకునే హక్కు భారత్కు ఉంది. దీనిని ఉపయోగించుకుని చెనాబ్ నదిపై బగ్లిహార్, సలాల్, దుల్హస్తి ప్రాజెక్టులను భారత్ వ్యూహాత్మకంగా నిర్మించింది.
భారత్ ప్రయోగించిన ‘జల అస్త్రాలు’:
- బగ్లిహార్ డ్యామ్ (900 MW): దీనిలో ఉన్న ఫ్లషింగ్ గేట్ల ద్వారా నీటి ప్రవాహాన్ని, పూడికను భారత్ నియంత్రించగలదు. మే 2025లో భారత్ ఈ డ్యామ్ నిర్వహణను మార్చడంతో, పాకిస్థాన్కు వెళ్లే నీటి ప్రవాహం దాదాపు 35,000 క్యూసెక్కుల నుండి 3,100 క్యూసెక్కులకు పడిపోయింది.
- సలాల్ డ్యామ్ (690 MW): పాకిస్థాన్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఇది అత్యంత వ్యూహాత్మకమైనది. నీటి విడుదలను నియంత్రించడం ద్వారా దిగువన ఉన్న పాకిస్థాన్లో నీటి మట్టాలను భారత్ అకస్మాత్తుగా మార్చగలదు.
- దుల్హస్తి ప్రాజెక్టు (390 MW): దీనికి ‘దుల్హస్తి స్టేజ్-II’ని జోడించి, కొత్త టన్నెల్స్ మరియు పవర్హౌస్ల ద్వారా నీటి నిర్వహణ సామర్థ్యాన్ని పెంచుతోంది.
పాకిస్థాన్ ఆందోళన: చెనాబ్ నది వెంట పాకిస్థాన్కు తగినంత నీటి నిల్వ సామర్థ్యం (Storage Infrastructure) లేదు. భారత్ తన ప్రాజెక్టుల ద్వారా నీటి విడుదలను నియంత్రించినా లేదా అకస్మాత్తుగా నిలిపివేసినా, పాకిస్థాన్లోని పంజాబ్ వ్యవసాయ రంగం తీవ్రంగా దెబ్బతింటుంది. ఈ పరిస్థితిని పాక్ నేతలు “జల ఉగ్రవాదం”గా అభివర్ణిస్తున్నారు. సమాచార మార్పిడిని (Hydrological data) భారత్ నిలిపివేయడంతో, డ్యామ్ కార్యకలాపాల గురించి ముందస్తు సమాచారం అందక పాక్ అధికారులు అయోమయంలో పడుతున్నారు.
భారత్ వ్యూహాత్మక ఆధిక్యత: భౌగోళికంగా భారత్ ఎగువన ఉండటం అతిపెద్ద లాభం. అయితే, చెనాబ్ వంటి నదులను శాశ్వతంగా ఆపేసే సామర్థ్యం భారత్కు లేకపోయినా, నీటి విడుదల సమయాన్ని మరియు ప్రవాహ క్రమబద్ధీకరణను నియంత్రించడం ద్వారా పాకిస్థాన్ను భారత్ ఒత్తిడిలోకి నెట్టగలదు. అంతర్జాతీయ వేదికలపై పాకిస్థాన్ ఆరోపణలు చేస్తున్నప్పటికీ, ఉగ్రవాదం మరియు నీటి సహకారం కలిసి సాగవని భారత్ తెగేసి చెబుతోంది. భవిష్యత్తులో దౌత్యపరంగా ‘జల దౌత్యం’ (Water Diplomacy) కీలక పాత్ర పోషించనుంది.