మన ఇళ్లలోని అల్మారాల్లో లేదా స్టోర్ రూమ్‌లలో వాడకుండా పడి ఉన్న పాత స్మార్ట్‌ఫోన్‌లు, ల్యాప్‌టాప్‌లు కేవలం ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలు (e-waste) అని అనుకుంటే మనం పొరపడినట్లే.
శాస్త్రీయంగా చూస్తే, ఇవి ఆధునిక సాంకేతికతకు మరియు రక్షణ రంగానికి వెన్నెముకగా నిలిచే అరుదైన ఖనిజాల (Rare-Earth Elements) ఒక పెద్ద నిక్షేపం. స్మార్ట్‌ఫోన్‌లు, ల్యాప్‌టాప్‌ల వంటి పరికరాలలో ఉండే రేర్-ఎర్త్ అయస్కాంతాలు (Rare-Earth Magnets) ఈరోజు బంగారం కంటే విలువైన వనరులుగా మారిపోయాయి.
రేర్-ఎర్త్ అయస్కాంతాలు అంటే ఏమిటి?
నియోడైమియమ్ (Neodymium), సమారియం (Samarium), డిస్ప్రోసియం వంటి అరుదైన మూలకాలతో ఈ అయస్కాంతాలను తయారు చేస్తారు. సాధారణ ఇనుప అయస్కాంతాలతో పోలిస్తే ఇవి చాలా చిన్నవిగా ఉన్నప్పటికీ, వీటికి అత్యంత శక్తివంతమైన అయస్కాంత బలం ఉంటుంది. అందుకే స్మార్ట్‌ఫోన్‌లు ఇంత చిన్నవిగా ఉన్నా అధిక పనితీరును ప్రదర్శించగలుగుతున్నాయి. యుద్ధ విమానాలు, మిసైళ్లు, ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల (EV) మోటార్లు మరియు విండ్ టర్బైన్ల తయారీలో ఈ అయస్కాంతాలు అత్యంత కీలకం.
ఇ-వ్యర్థాలలో నిధి
భూమి నుండి నేరుగా వెలికితీయడం (Mining) కంటే పాత ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాల నుండి లోహాలను సేకరించడం చాలా లాభదాయకం. ఉదాహరణకు, ఒక టన్ను కోబాల్ట్ గని నుండి కేవలం 1 నుండి 2 కిలోల కోబాల్ట్ మాత్రమే లభిస్తుంది. కానీ, రీసైకిల్ చేసిన ఒక టన్ను బ్యాటరీ మెటీరియల్ నుండి 50 నుండి 80 కిలోల కోబాల్ట్ లభిస్తుంది. అంటే ఇ-వ్యర్థాల నుండి సుమారు 40 రెట్లు ఎక్కువ వనరులు లభిస్తాయి. భారతీయ ల్యాబ్‌లలో అభివృద్ధి చేసిన ‘అటామిక్ రీసెట్’ (Atomic Reset) వంటి సాంకేతికతలను ఉపయోగించి, 180°C నుండి 900°C ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఈ అయస్కాంతాలను 99.9% స్వచ్ఛతతో తిరిగి పొందవచ్చు.
భారతదేశ ప్రాధాన్యత – చైనా ఆధిపత్యం
ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా లభించే రేర్-ఎర్త్ ఖనిజాలలో 90% చైనానే శుద్ధి చేస్తోంది. ఇది అంతర్జాతీయంగా చైనాకు పెద్ద ఆధిపత్యాన్ని ఇస్తోంది. భారతదేశంలోని కేరళ, ఒడిశా తీరాల్లో మోనాజైట్ (Monazite) ఇసుక నిక్షేపాలు ఉన్నప్పటికీ, వాటిని శుద్ధి చేసే సౌకర్యాలు తక్కువగా ఉండటం వల్ల మనం ముడి పదార్థాలను ఎగుమతి చేసి, ఖరీదైన అయస్కాంతాలను దిగుమతి చేసుకుంటున్నాము. ఈ తరుణంలో, దేశంలోని ఇ-వ్యర్థాల నుండి అరుదైన లోహాలను వేరు చేయడం భారతదేశ అంతర్గత భద్రతకు మరియు ఆర్థిక వృద్ధికి ఎంతో అవసరం.
కాబట్టి, పాత స్మార్ట్‌ఫోన్‌లను, ల్యాప్‌టాప్‌లను పారేయకుండా రీసైక్లింగ్ కేంద్రాలకు చేరవేయడం ద్వారా పర్యావరణ ముప్పును తప్పించవచ్చు. ప్రతి పాత ఫోన్ భవిష్యత్తుకు కావలసిన ఒక ఖనిజ నిక్షేపమని గుర్తించాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది.