పుణె: మే 25, 1928.. సాయంత్రం సమయం. పుణెలోని భాంబుర్డా (ప్రస్తుత శివాజీనగర్) రైల్వే స్టేషన్ సమీపంలో ముంబై-పుణె ఎక్స్‌ప్రెస్ కింద పడి 32 ఏళ్ల యువకుడు ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. ఈ వార్త తెలియగానే ఒక్క మహారాష్ట్రే కాదు, దేశమంతా ఉలిక్కిపడింది. ఎందుకంటే ఆ యువకుడు సామాన్యుడు కాదు.. సాక్షాత్తు లోకమాన్య బాల గంగాధర తిలక్ చిన్న కుమారుడు శ్రీధర్ పంత్ తిలక్.
కేవలం 32 ఏళ్ల వయస్సులోనే ఆయన తన స్వతంత్ర భావాలతో గుర్తింపు తెచ్చుకున్నారు. తన తండ్రి సిద్ధాంతాలకు భిన్నంగా వెళ్లడానికి కూడా ఆయన వెనకాడలేదు. అటువంటి ధైర్యవంతుడు ఆత్మహత్యకు దారితీసిన పరిస్థితులు రాజకీయ, సామాజిక వర్గాల్లో తీవ్ర చర్చకు దారితీశాయి.
ఆత్మహత్య రోజు ఏం జరిగింది?
ఆ రోజు ఉదయం శ్రీధర్ పంత్ మూడు లేఖలు రాశారు. ఒకటి పుణె కలెక్టర్‌కు, రెండోది ‘వివిధవృత్త’ పత్రికకు, మూడోది డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ గారికి. లేఖలు రాసి పోస్ట్ చేసిన తర్వాత, ఇంట్లో భార్యాపిల్లలను కళ్లారా చూసుకుని బయటకు నడిచారు. నేరుగా రైల్వే ట్రాక్ వద్దకు వెళ్లి ముంబై-పుణె ఎక్స్‌ప్రెస్ రాగానే దానికి ఎదురుగా దూకారు. క్షణాల్లో అంతా ముగిసిపోయింది.
అంబేద్కర్ గారితో అనుబంధం
తిలక్ గారిపై నిరంతరం విమర్శలు చేసే డాక్టర్ అంబేద్కర్ గారితో శ్రీధర్ పంత్ తిలక్‌కు విడదీయలేని స్నేహం ఉండేది. తిలక్ ఇంటిలో దళితులతో కలిసి సహభోజనం ఏర్పాటు చేసిన సంస్కర్త ఆయన. తన ఆఖరి లేఖలో అంబేద్కర్ గారికి ఇలా రాశారు:
“ఈ లేఖ మీ చేతికి అందేలోపే నేను ఇహలోకాన్ని విడిచి వెళ్లిపోతానని వార్త వింటారు. సమాజంలో అంటరానితనం పోవాలంటే యువత ముందుకు రావాలి. మీరు చేస్తున్న కృషికి ఆ దేవుడు విజయాన్ని ఇస్తాడని ఆశిస్తున్నాను.”
ఆత్మహత్యకు గల అసలు కారణం ఏమిటి?
శ్రీధర్ పంత్ రాసిన మూడో లేఖలో ఆత్మహత్యకు గల అసలు కారణం దాగి ఉంది. అందులో ఆయన ఇలా పేర్కొన్నారు:
“నా జన్మ కేవలం లాయర్లు, కోర్టుల చేతిలో ఆటబొమ్మగా మారడానికి కాదు.”
లోకమాన్య తిలక్ మరణం తర్వాత ఆయన ఆస్తికి సంబంధించి, ముఖ్యంగా ‘కేసరి’, ‘మరాఠా’ పత్రికల యాజమాన్యంపై తీవ్ర వివాదాలు నెలకొన్నాయి.
- వారసత్వ పోరు: తిలక్ గారి వీలునామా ప్రకారం ఆయన కుమారులకు పత్రికా ట్రస్టులో చోటు కల్పించలేదు. తిలక్ మేనల్లుడు ధోండోపంత్ విద్వాన్స్, సంపాదకుడు న.చిం. కేల్కర్ పత్రికపై పట్టు సాధించారు.
- కోర్టు కేసులు: ఆస్తి పంపకాల విషయంలో శ్రీధర్ పంత్ సుదీర్ఘకాలం కోర్టు మెట్లు ఎక్కాల్సి వచ్చింది. మనస్వి అయిన శ్రీధర్ పంత్‌కు ఈ కోర్టు గొడవలు, అవమానాలు భరించలేని మానసిక వేదనను మిగిల్చాయి.
అంబేద్కర్ గారి నివాళి
శ్రీధర్ పంత్ మరణం తర్వాత అంబేద్కర్ గారు రాసిన వ్యాసంలో ఇలా అన్నారు:
“ఎవరు ఏమనుకున్నా, తిలక్ కుటుంబంలో ఎవరికైనా ‘లోకమాన్య’ అనే బిరుదు సరిపోతుందంటే అది శ్రీధర్ పంత్ తిలక్‌కే. ఆయన సామాజిక సంస్కరణల కోసం పనిచేశారు. కేసరి పత్రికలో ఆయనకు అవకాశం ఇచ్చి ఉంటే ఈ విషాదం జరిగేది కాదు.”
ముగింపు
శ్రీధర్ పంత్ తిలక్ తన తండ్రి నుంచి కేవలం పేరును మాత్రమే కాదు, పట్టుదలను కూడా పుణికిపుచ్చుకున్నారు. కానీ కుటుంబ తగాదాలు, కోర్టు చిక్కులు ఒక సంస్కర్తను బలి తీసుకున్నాయి. తన తండ్రి నిర్మించిన ‘గాయక్వాడ్ వాడా’లో అంటరానితనంపై పోరాటం చేసిన ఆయన, చివరకు ఆస్తి గొడవల వల్ల తనువు చాలించడం మహారాష్ట్ర చరిత్రలో ఒక తీరని లోటు.