హిమాలయాల మంచు శిఖరాల మధ్య ఒక సునామీ వంటి విపత్తు పొంచి ఉంది. హిమాలయాల్లోని మంచు సరస్సుల (Glacial Lakes) విస్తీర్ణం వేగంగా పెరుగుతోందని ఐఐటీ రూర్కీ (IIT Roorkee) పరిశోధకులు తమ తాజా అధ్యయనంలో వెల్లడించారు.
‘సైంటిఫిక్ రిపోర్ట్స్’ జర్నల్‌లో ప్రచురితమైన రవీంద్ర కుమార్ మరియు సౌరభ్ విజయ్ ల పరిశోధన ప్రకారం, హై మౌంటైన్ ఆసియా (HMA) ప్రాంతంలోని ఈ సరస్సుల విస్తీర్ణం 2016 నుండి 2024 మధ్య కాలంలో 5.5 శాతం పెరిగింది. ప్రస్తుతం ఇక్కడ 31,000 కంటే ఎక్కువ సరస్సులు ఉన్నాయి, ఇవి సుమారు 93 లక్షల (9.3 మిలియన్) మంది ప్రజల ప్రాణాలకు ప్రత్యక్ష ముప్పుగా మారాయి.
‘హిమాలయ సునామీ’ లేదా GLOF అంటే ఏమిటి?
పర్వతాల్లోని మంచు పలకలు (Glaciers) కరిగినప్పుడు, ఆ నీరు ఖాళీ ప్రదేశాల్లో చేరి సరస్సులుగా ఏర్పడతాయి. ఈ సరస్సుల చుట్టూ కాంక్రీట్ ఆనకట్టలు ఉండవు; బదులుగా, అవి వదులుగా ఉండే రాళ్లు, మంచు మరియు మట్టి కుప్పలతో (Moraines) ఏర్పడిన సహజ ఆనకట్టల ద్వారా ఆగి ఉంటాయి.
భూతాపం (Global Warming) కారణంగా నీటి ఒత్తిడి పెరిగినప్పుడు లేదా మంచు పలకలు విరిగి ఈ సరస్సులలో పడినప్పుడు, ఈ ఆనకట్టలు బెలూన్లలా పేలిపోతాయి. దీనినే “గ్లేసియర్ లేక్ అవుట్‌బర్స్ట్ ఫ్లడ్” (GLOF) లేదా హిమాలయ సునామీ అని పిలుస్తారు.
ఉదాహరణ: 2013 కేదార్‌నాథ్ విపత్తు మరియు 2023 సిక్కిం వరదలు ఈ ప్రమాదానికి నిలువెత్తు సాక్ష్యాలు.
ఈ సరస్సులు అత్యంత ఎత్తులో ఉండటం వల్ల, వాటి నీరు కిందకు ప్రవహించేటప్పుడు విపరీతమైన వేగాన్ని పుంజుకుంటుంది. అది కేవలం నీరు మాత్రమే కాదు, తనతో పాటు రాళ్లు, మట్టి మరియు చెట్లను మోసుకొస్తూ ఒక **“కదిలే పర్వతం”**లా మారి, దారిలో ఉన్న ప్రతిదాన్ని నాశనం చేస్తుంది.
శాస్త్రవేత్తలు ఈ 31,000 ‘టైమ్ బాంబులను’ ఎలా గుర్తించారు?
వేల అడుగుల ఎత్తు మరియు కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితుల కారణంగా ఈ సరస్సులను పర్యవేక్షించడం దాదాపు అసాధ్యం. అయితే, ఐఐటీ రూర్కీ శాస్త్రవేత్తలు అత్యాధునిక సాంకేతికతను ఉపయోగించారు. వారు నాసా (NASA) మరియు అమెరికన్ జియోలాజికల్ సర్వే (USGS) కు చెందిన లాండ్‌శాట్ 8 డేటాతో పాటు, యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీ (ESA) కి చెందిన సెంటినెల్ 1 & 2 ఉపగ్రహాలను ఉపయోగించారు.
ఈ సాంకేతికత వల్ల మేఘాల గుండా కూడా భూమిని చూడవచ్చు. దీని సహాయంతో శాస్త్రవేత్తలు 20,000 నుండి 1,00,000 చదరపు మీటర్ల చిన్న సరస్సులను కూడా ఖచ్చితంగా గుర్తించారు. దీనివల్ల “మూడవ ధ్రువం” (Third Pole) అని పిలువబడే ఈ ప్రాంతాన్ని నిరంతరం పర్యవేక్షించడం సాధ్యమైంది.
ఏ ప్రాంతాలు వేగంగా విస్తరిస్తున్నాయి?
అధ్యయనం ప్రకారం, సరస్సుల విస్తరణ రేటు ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతోంది:
- ఖిలియన్ షాన్ (Qilian Shan): ఇక్కడ సరస్సుల విస్తీర్ణం అత్యధికంగా 22.5 శాతం పెరిగింది.
- తూర్పు హిమాలయాలు: ఇక్కడ అత్యధిక సంఖ్యలో సరస్సులు ఉండటం వల్ల ఇది అత్యంత ప్రమాదకర ప్రాంతంగా ఉంది.
- భారతదేశ పరిస్థితి: భారత్‌లో సుమారు 30 లక్షల మంది ప్రజలు ఈ అస్థిర సరస్సుల కింద నేరుగా నివసిస్తున్నారు.
పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతల వల్ల మంచు కరిగి, గతంలో మంచు ఉన్న చోట ఇప్పుడు లోతైన, అస్థిరమైన జలాశయాలు ఏర్పడుతున్నాయి. భూతాపం ఇదే వేగంతో కొనసాగితే, భవిష్యత్తులో కేదార్‌నాథ్ వంటి విపత్తులు మరెన్నో సంభవించే అవకాశం ఉందని శాస్త్రవేత్తలు హెచ్చరిస్తున్నారు.