న్యూఢిల్లీ: భారతదేశంలోని మెజారిటీ నదులు హిమాలయాల్లో లేదా మధ్య భారత పీఠభూముల్లో పుట్టి, తూర్పు వైపుగా ప్రవహిస్తూ బంగాళాఖాతంలో కలవడం మనం చూస్తుంటాం. కానీ, ఈ సూత్రానికి విరుద్ధంగా పడమర వైపు ప్రవహించే నదే నర్మద. భారతదేశంలోని ఐదవ అతిపెద్ద నది అయిన ఇది, సుమారు 1,310 కిలోమీటర్ల దూరం ప్రయాణించి అరబిక్ సముద్రంలో కలుస్తుంది.
ఎందుకీ విరుద్ధ ప్రవాహం?
మెజారిటీ నదులు తూర్పు వైపు వెళ్తుంటే, నర్మద మాత్రం పడమర వైపు ఎందుకు వెళ్తోంది? దీని వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన భౌగోళిక రహస్యం ఉంది. నర్మదా నది ‘రిఫ్ట్ వ్యాలీ’ (Rift Valley – పగులు లోయ) గుండా ప్రవహిస్తుంది. మిలియన్ల ఏళ్ల క్రితం భూఫలకాలు కదలడం వల్ల ఏర్పడిన ఈ లోయ, తూర్పు నుండి పడమర వైపునకు వాలి ఉంది. ఉత్తరాన వింధ్య పర్వతాలు, దక్షిణాన సాత్పురా పర్వత శ్రేణులు నర్మదను ఒక నిర్దిష్ట మార్గంలో నడిపిస్తున్నాయి. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, భూమి వాలు ఏ దిశలో ఉంటే నర్మద ఆ దిశలోనే ప్రవహిస్తోంది!
ప్రయాణం మరియు ప్రత్యేకతలు
మధ్యప్రదేశ్‌లోని అమర్‌కంటక్ అడవుల్లో పుట్టే నర్మద.. మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర మరియు గుజరాత్ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహిస్తుంది. చివరకు గుజరాత్‌లోని భరూచ్ సమీపంలో అరబిక్ సముద్రంలో కలుస్తుంది. ఇతర నదుల్లాగా ఇది డెల్టాలను (Delta) ఏర్పరచకుండా, నేరుగా సముద్రంలో కలిసే ‘ఎచ్యురీ’ (Estuary – నదీ ముఖద్వారం) ని నిర్మిస్తుంది.
నర్మదా నది కేవలం నీటి ప్రవాహం మాత్రమే కాదు, ప్రకృతి సిద్ధమైన కళాఖండం. జబల్‌పూర్ సమీపంలోని తెల్లటి మార్బుల్ (అమృతశిల) కొండల మధ్య ఈ నది ప్రవహించే దృశ్యం అద్భుతంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ నీరు ఉధృతంగా పడేటప్పుడు పొగమంచులా కనిపిస్తుంది, అందుకే దీనిని ‘ధూవాంధార్’ (పొగలు చిమ్మే ప్రాంతం) అని పిలుస్తారు.
ఆకట్టుకునే ఆధ్యాత్మికత మరియు ప్రయోజనాలు
భారతీయ సంస్కృతిలో నర్మదను ఒక దేవతగా పూజిస్తారు. నర్మదా నది చుట్టూ వేల మైళ్ల దూరం కాలినడకన ప్రయాణించే ‘నర్మదా పరిక్రమ’ ఒక మనిషి మనోనిబ్బరాన్ని పరీక్షించే గొప్ప ఆధ్యాత్మిక యాత్రగా భావిస్తారు.
నర్మద ప్రవాహ శక్తిని వినియోగించుకోవడానికి నిర్మించిన సర్దార్ సరోవర్ డ్యామ్ వంటి ప్రాజెక్టులు లక్షలాది ఎకరాలకు సాగునీటిని, కోట్లాది మందికి విద్యుత్తును అందిస్తున్నాయి. అయితే, పర్యావరణం మరియు ప్రజల జీవనోపాధిపై వీటి ప్రభావం గురించి చర్చలు ఇప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.