మన దగ్గర ఉన్న నోట్లు పొరపాటున చిరిగినా లేదా నీళ్లలో నాని పాడైపోయినా, అవి ఇక పనికిరావని చాలామంది ఆందోళన చెందుతుంటారు. అయితే, ఇటువంటి నోట్లను బ్యాంకుల్లో ఇచ్చి మార్చుకోవచ్చని భారత రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలను ఇచ్చింది.
ఎక్కడ మార్చుకోవాలి? పాత లేదా చిరిగిన నోట్లను మార్చుకోవడానికి మీరు ఆ నిర్దిష్ట బ్యాంకులో ఖాతా కలిగి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. ఏ ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకు లేదా ప్రైవేట్ బ్యాంకు శాఖలోనైనా పాడైపోయిన నోట్లను ఇచ్చి మార్చుకునే హక్కు ప్రజలకు ఉంది.
నోట్ల రకాలు – నియమాలు: సాధారణంగా నోట్లను వాటి స్థితిని బట్టి 3 రకాలుగా విభజిస్తారు:
- మురికిగా ఉన్న నోట్లు: ఎక్కువగా వాడటం వల్ల మురికిగా మారినవి లేదా నూనె మరకల వల్ల రంగు మారినవి. నోటు రెండు ముక్కలైనా, ఆ రెండు ముక్కలు ఒకే నోటుకు చెందినవై ఉండి, నంబర్లు స్పష్టంగా కనిపిస్తే వాటిని మురికి నోట్లుగానే పరిగణిస్తారు. వీటిని ఇస్తే పూర్తి డబ్బును వెంటనే పొందవచ్చు.
- పాడైపోయిన (Mutilated) నోట్లు: నోటులో కొంత భాగం కనిపించకపోయినా లేదా రెండు కంటే ఎక్కువ ముక్కలైనా ఈ వర్గంలోకి వస్తాయి. వీటిని మార్చేటప్పుడు సీరియల్ నంబర్, ఆర్బీఐ గవర్నర్ సంతకం, అశోక చక్రం చిహ్నం మరియు వాటర్ మార్క్ గుర్తులు ముఖ్యం. నోటు వైశాల్యం (Area) బట్టి పూర్తి డబ్బు లేదా సగం డబ్బు ఇస్తారు. ఉదాహరణకు, 500 లేదా 2000 నోటులో నిర్ణీత శాతం వైశాల్యం సరిగ్గా ఉంటే పూర్తి విలువను, తక్కువగా ఉంటే సగం విలువను బ్యాంకులు చెల్లిస్తాయి.
- తీవ్రంగా దెబ్బతిన్న నోట్లు: నిప్పులో కాలిపోయినవి, రసాయనాల వల్ల ఆకారం మారినవి లేదా పూర్తిగా అతుకులు వేసిన నోట్లను సాధారణ బ్యాంకుల్లో మార్చలేరు. వీటిని ఆర్బీఐ ప్రాంతీయ కార్యాలయాలకు పంపాలి. అక్కడ అధికారులు పరీక్షించి, అవి అసలైనవేనని నిర్ధారించుకున్నాక డబ్బు ఇస్తారు.
పరిమితులు మరియు ఫిర్యాదు:
- ఒక వ్యక్తి రోజుకు గరిష్టంగా 20 నోట్లు లేదా 5,000 రూపాయల విలువైన నోట్లను నేరుగా మార్చుకోవచ్చు. అంతకంటే ఎక్కువ ఉంటే బ్యాంకులు రశీదు ఇచ్చి, కొన్ని రోజుల తర్వాత మీ ఖాతాలో జమ చేస్తాయి.
- ఒకవేళ బ్యాంకులు నోట్లు మార్చడానికి నిరాకరిస్తే, ఆర్బీఐ వెబ్‌సైట్‌లో ఫిర్యాదు చేయవచ్చు. తప్పు నిరూపితమైతే సంబంధిత బ్యాంకుకు 10,000 రూపాయల వరకు జరిమానా విధించే అవకాశం ఉంది.