న్యూఢిల్లీ: అణు విద్యుత్ శక్తి ఉత్పత్తిలో భారత్ ఒక కీలక సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసే దిశగా చారిత్రాత్మక మైలురాయిని చేరుకుంది. ఏప్రిల్ 6, సోమవారం భారతదేశానికి చిరస్మరణీయమైన రోజుగా నిలిచిపోతుంది. తమిళనాడులోని కల్పక్కంలో ఉన్న ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (PFBR) కీలకమైన ‘స్వయం సమృద్ధి’ స్థాయిని (Criticality stage) సాధించింది.
మరో అడుగు ముందుకు వేస్తే, భారతదేశానికి రాబోయే వందలాది సంవత్సరాల వరకు విద్యుత్ సమస్య ఉండకపోవచ్చు.
భారత్లో యురేనియం కొరత.. కానీ థోరియం సమృద్ధి
సాధారణ అణు విద్యుత్ ఉత్పత్తికి యురేనియం అవసరం. అయితే భారత్లో యురేనియం నిల్వలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. ప్రపంచంలోని మొత్తం యురేనియంలో కేవలం $1-2\%$ మాత్రమే భారత్లో ఉంది. దీనితో ఎక్కువ కాలం అణు విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయడం సాధ్యం కాదు. ఇతర దేశాల నుండి యురేనియం దిగుమతిపై ఆధారపడాల్సి వస్తుంది.
కానీ, భారత్లో థోరియం నిల్వలు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. ప్రపంచంలోని మొత్తం థోరియం నిల్వల్లో 25% మన దేశంలోనే ఉన్నాయి. ఈ థోరియం సహాయంతో భారతదేశానికి దాదాపు 700 సంవత్సరాలకు సరిపడా విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయవచ్చు. అయితే, కేవలం థోరియంతోనే నేరుగా విద్యుత్ ఉత్పత్తి చేయడం సాధ్యం కాదు, దానికి యురేనియం తోడుండాలి. దీనికి పరిష్కారమే భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు రూపొందించిన ‘ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్’. ఇది ఒక రకమైన ఇంధనాన్ని ఉపయోగిస్తూనే, అంతకంటే ఎక్కువ ఇంధనాన్ని తిరిగి ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఈ దశనే శాస్త్రవేత్తలు ‘క్రిటికాలిటీ స్టేజ్’ అని పిలుస్తారు.
అమెరికా, జపాన్, జర్మనీ వంటి దేశాలకు సాధ్యం కాని ప్రాజెక్ట్
భారత్ సాధించిన తరహాలో ‘ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్’ను నిర్మించడానికి ప్రయత్నించి విఫలమైన దేశాలు చాలా ఉన్నాయి. అమెరికా, జపాన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, బ్రిటన్ వంటి దేశాలు తమ ప్రయత్నాలను విరమించుకున్నాయి. కానీ, భారత్ దశాబ్దాలుగా చేస్తున్న నిరంతర కృషికి నేడు ఫలితం దక్కింది. ఈ ప్రోటోటైప్ రియాక్టర్ కోసం భారత్ వెచ్చించిన 8,370 కోట్ల రూపాయల ఖర్చు వృధా కాలేదు.
భారత అణు విద్యుత్ సాంకేతికత ఎలా పనిచేస్తుంది?
తక్కువ యురేనియం మరియు సమృద్ధిగా ఉన్న థోరియం ఉపయోగించి అణు విద్యుత్తును తయారు చేసే భారత ప్రణాళికలో మూడు దశలు ఉన్నాయి:
- మొదటి దశ: సంప్రదాయ PHWR (ప్రెషరైజ్డ్ హెవీ వాటర్ రియాక్టర్లు) యురేనియం నుండి ప్లూటోనియంను తయారు చేస్తాయి. ఇక్కడ న్యూట్రాన్ల చర్య ద్వారా విద్యుత్ ఉత్పత్తి అవ్వడమే కాకుండా, ప్లూటోనియం కూడా నిల్వ అవుతుంది.
- రెండవ దశ: ఇక్కడే ‘ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్’ పాత్ర మొదలవుతుంది. ఇక్కడ ప్లూటోనియం మరియు థోరియం ఉపయోగించి యురేనియం-233ను ఉత్పత్తి చేస్తారు. దీని ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇది ఇంధనాన్ని వాడుకుంటూనే, అంతకంటే ఎక్కువ ఇంధనాన్ని (బ్రీడింగ్) తయారు చేస్తుంది. ఇది మూడవ దశకు పునాది.
- మూడవ దశ: ఇందులో ‘అడ్వాన్స్డ్ హెవీ వాటర్ రియాక్టర్లు’ వస్తాయి. ఇవి థోరియం-232 మరియు యురేనియం-233 మిశ్రమాన్ని ఇంధనంగా వాడుకుంటాయి. థోరియం మరియు న్యూట్రాన్లు కలిసి నిరంతరం యురేనియం-233ని తయారు చేస్తూనే ఉంటాయి. దీనివల్ల యురేనియం అపరిమితంగా అందుబాటులో ఉంటుంది. ఇది ఒక రకమైన ‘ఇంధన అక్షయపాత్ర’ లాంటిది.