బ్యాంక్ ఖాతాదారుడు మరియు ఆయన నియమించిన నామినీ ఇద్దరూ మరణిస్తే, ఆ డబ్బుకు అసలు వారసుడు ఎవరు అనే ప్రశ్న తరచుగా తలెత్తుతుంటుంది. ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో కూడా డబ్బు సురక్షితంగా సరైన వ్యక్తికి చేరేలా రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) మరియు బ్యాంకింగ్ చట్టాలు స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలను ఇచ్చాయి.
నిబంధనల ప్రకారం, ఖాతాదారుడు మరియు నామినీ ఇద్దరూ మరణించినట్లయితే, బ్యాంక్ డిపాజిట్ మొత్తాన్ని సదరు వ్యక్తి యొక్క చట్టబద్ధమైన వారసులకు (Legal Heirs) అందజేస్తారు. ఇక్కడ నామినీ పాత్ర కేవలం ఒక ‘ట్రస్టీ’ లాంటిది మాత్రమే. అంటే నామినీ ఆ డబ్బును అసలు వారసులకు చేరవేయడానికి ఒక మాధ్యమం మాత్రమే కానీ, ఆ సొమ్ముకు అంతిమ యజమాని కాదు. దీనిని 1984లో సుప్రీంకోర్టు ‘శర్బతి దేవి VS ఉషా దేవి’ కేసులో స్పష్టం చేసింది. నామినీ లేని పక్షంలో, నేరుగా చట్టబద్ధమైన వారసులకే ఆ ఆస్తి లేదా డబ్బుపై హక్కు లభిస్తుంది.
వారసుడిని ఎలా నిర్ణయిస్తారు? వారసులను రెండు పద్ధతుల్లో గుర్తిస్తారు. ఒకవేళ మరణించిన వ్యక్తి ‘వూలునామా’ (Will) రాసి ఉంటే, దాని ఆధారంగా ఆస్తి పంపకం జరుగుతుంది. వూలునామా లేని పక్షంలో, మతపరమైన వారసత్వ చట్టాలు వర్తిస్తాయి. ఉదాహరణకు, హిందువులకు ‘హిందూ వారసత్వ చట్టం, 1956’ ప్రకారం ఆస్తిపై ఎవరికి హక్కు ఉంటుందో నిర్ణయిస్తారు. వేర్వేరు మతాల్లో వారసత్వ నియమాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి కాబట్టి, ఆయా మతాల చట్టాల ప్రకారమే ఇది ఖరారు అవుతుంది.
ఇటువంటి పరిస్థితిలో బ్యాంక్ నుండి డబ్బు పొందడానికి వారసులు క్లెయిమ్ చేయాల్సి ఉంటుంది. దీని కోసం మరణ ధృవీకరణ పత్రం (Death Certificate), గుర్తింపు కార్డులు మరియు లీగల్ హెయిర్ సర్టిఫికేట్ లేదా సక్సెషన్ సర్టిఫికేట్ వంటి పత్రాలను సమర్పించాలి. సరైన వ్యక్తికే డబ్బు అందుతుందని నిర్ధారించుకోవడానికి బ్యాంక్ మరికొన్ని అదనపు ఫార్మాలిటీలను కూడా పూర్తి చేయించవచ్చు.
అన్క్లెయిమ్డ్ అకౌంట్ అంటే ఏమిటి? చాలా కాలం వరకు ఎవరూ ఆ డబ్బు కోసం క్లెయిమ్ చేయకపోతే, ఆ ఖాతా ‘అన్క్లెయిమ్డ్’ (Unclaimed) వర్గంలోకి వెళ్తుంది. RBI నిబంధనల ప్రకారం, 10 ఏళ్ల వరకు ఎవరూ క్లెయిమ్ చేయని మొత్తాన్ని ‘డిపాజిటర్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ అవేర్నెస్ ఫండ్’ (DEAF) కు బదిలీ చేస్తారు. అయితే, ఆ తర్వాత కూడా అసలు వారసులు అవసరమైన పత్రాలతో ఎప్పుడైనా క్లెయిమ్ చేసి డబ్బు పొందవచ్చు.
క్లెయిమ్ ప్రక్రియను సరళంగా మరియు పారదర్శకంగా ఉంచాలని RBI బ్యాంకులను ఆదేశించింది. అందుకే సమయానికి నామినీ వివరాలను అప్డేట్ చేయడం మరియు అవసరమైన పత్రాలను సిద్ధంగా ఉంచుకోవడం చాలా ముఖ్యం.
నామినీని నియమించకపోతే పరిస్థితి ఏంటి? మీరు అకౌంట్ తెరిచేటప్పుడు ఎవరినీ నామినీగా పెట్టకపోతే, ఖాతాదారుడి మరణానంతరం ఆ డబ్బుపై చట్టబద్ధమైన వారసులకే హక్కు ఉంటుంది. సాధారణంగా తల్లిదండ్రులు, భార్య/భర్త లేదా పిల్లలకు ఈ హక్కు లభిస్తుంది. అయితే, వారు మరణించిన వ్యక్తికి వారసులమని నిరూపించడానికి అవసరమైన చట్టపరమైన పత్రాలను సమర్పించాల్సి ఉంటుంది.
జాయింట్ అకౌంట్ విషయంలో: జాయింట్ అకౌంట్ ప్రక్రియ భిన్నంగా ఉంటుంది. ఇద్దరు ఖాతాదారులలో ఒకరు మరణిస్తే, రెండో ఖాతాదారుడు ఆ ఖాతాను పూర్తిగా నిర్వహించవచ్చు. ఇందుకోసం మరణించిన వ్యక్తి డెత్ సర్టిఫికేట్ సమర్పించి, ఖాతా నుండి వారి పేరును తొలగించమని బ్యాంకును కోరవచ్చు.