కోల్కతా: “ఆమీ ఇస్తీఫా నా దేబో” (నేను రాజీనామా చేయను) అంటూ పశ్చిమ బెంగాల్ ముఖ్యమంత్రి మమతా బెనర్జీ అసెంబ్లీ ఎన్నికల ఓటమి తర్వాత సంచలన ప్రకటన చేశారు. తాను ఏమాత్రం పదవి నుండి తప్పుకోనని ఆమె స్పష్టం చేశారు.
ఇలాంటి పరిస్థితి తలెత్తితే ఏం జరుగుతుంది? ఆమెపై ఎలాంటి చర్యలు తీసుకోవచ్చు? రాజ్యాంగం దీని గురించి ఏం చెబుతోంది? ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం యొక్క ఐదేళ్ల పదవీకాలం ముగిసిన తర్వాత ముఖ్యమంత్రి పదవి కూడా ఆటోమేటిక్గా ముగిసిపోతుందా?
మమతా బెనర్జీ లేదా మరే ముఖ్యమంత్రయినా ఎన్నికల్లో ఓడిపోయిన తర్వాత కూడా రాజీనామా చేయకపోతే అది తీవ్రమైన రాజ్యాంగ సంక్షోభానికి దారితీస్తుంది. భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో తీసుకునే చర్యలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. గమనించదగ్గ విషయం ఏమిటంటే, పశ్చిమ బెంగాల్ అసెంబ్లీ పదవీకాలం మే 7, 2026తో ముగుస్తుంది.
రాజ్యాంగ నియమాలు – ఆర్టికల్ 164
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 164 ప్రకారం ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు. ఇతర మంత్రులను ముఖ్యమంత్రి సలహా మేరకు గవర్నర్ నియమిస్తారు. ముఖ్యమంత్రి మరియు మంత్రుల మండలి గవర్నర్ “ప్రసాదపర్యంతం” (Pleasure of the Governor) మాత్రమే పదవిలో కొనసాగుతారని ఈ అధికరణ స్పష్టం చేస్తోంది.
మంత్రిమండలి అసెంబ్లీకి బాధ్యత వహిస్తుంది. ఒక ముఖ్యమంత్రి ఎన్నికల్లో ఓడిపోయినా లేదా వారి పార్టీకి మెజారిటీ లేకపోయినా, వారు అధికారంలో కొనసాగే నైతిక లేదా చట్టపరమైన హక్కును కోల్పోతారు.
రాజీనామా చేయకపోతే ఏం చేయవచ్చు?
ఒక ముఖ్యమంత్రి ఓటమి తర్వాత కూడా పదవిని వదలడానికి నిరాకరిస్తే, గవర్నర్ కింది చర్యలు తీసుకోవచ్చు:
పదవి నుండి బర్తరఫ్ చేయడం: గవర్నర్ ముఖ్యమంత్రిని నేరుగా తొలగించవచ్చు. మెజారిటీ కోల్పోయిన తర్వాత రాజీనామా చేయకపోవడం ‘రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమవ్వడం’ (Failure of Constitutional Machinery) కిందకు వస్తుంది. కాబట్టి గవర్నర్ తన అధికారంతో వారిని పదవి నుండి తొలగించవచ్చు.
విశ్వాస పరీక్ష: గవర్నర్ ముఖ్యమంత్రిని సభలో మెజారిటీ నిరూపించుకోమని కోరవచ్చు. ఒకవేళ పార్టీ ఓడిపోయి ఉంటే, ఆమె మెజారిటీ నిరూపించుకోలేరు, తద్వారా అవిశ్వాస తీర్మానం ద్వారా ఆమెను తొలగించవచ్చు.
తృణమూల్ కాంగ్రెస్ వద్ద మెజారిటీ లేకపోతే ప్రభుత్వం కొనసాగడం అసాధ్యం. మమతా బెనర్జీ కేవలం కొత్త అసెంబ్లీ ఏర్పడే వరకు ‘కేర్ టేకర్’ ముఖ్యమంత్రిగా మాత్రమే ఉండగలరు. ఫలితాల అధికారిక నోటిఫికేషన్ రాగానే, గవర్నర్ అతిపెద్ద పార్టీని (బీజేపీని) ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయాల్సిందిగా ఆహ్వానిస్తారు. అప్పుడు ఆమె తప్పనిసరిగా పదవిని వదలాల్సిందే.
రాజీనామా చేయకపోయినా కొత్త ప్రభుత్వం వస్తుంది
మమత రాజీనామా చేయకపోవడం అనేది కేవలం ఒక ప్రతీకాత్మక నిరసనగానే మిగిలిపోతుంది. ఎందుకంటే అసెంబ్లీ గడువు ముగిసింది మరియు ఆమె పార్టీ ఓడిపోయింది. గవర్నర్ మెజారిటీ ఉన్న పార్టీని ఆహ్వానిస్తే, అధికార బదిలీని ఆమె అడ్డుకోలేరు.
ఆర్టికల్ 172 ప్రకారం అసెంబ్లీ గడువు గరిష్టంగా 5 ఏళ్లు మాత్రమే. మెజారిటీ కోల్పోయిన నిమిషంలోనే పదవిలో కొనసాగే హక్కు రాజ్యాంగబద్ధంగా ముగిసిపోతుంది.
భద్రతా బలగాల సహాయం
ఒకవేళ బర్తరఫ్ చేసిన తర్వాత కూడా ముఖ్యమంత్రి కార్యాలయాన్ని ఖాళీ చేయకపోతే, శాంతిభద్రతల పరిరక్షణ కోసం మరియు కార్యాలయాన్ని ఖాళీ చేయించడానికి గవర్నర్ భద్రతా బలగాల (పోలీస్ లేదా అవసరమైతే పారామిలటరీ) సహాయం తీసుకోవచ్చు.
గతంలో ఎప్పుడైనా ఇలా జరిగిందా?
లేదు. భారత రాజకీయ చరిత్రలో ఇప్పటివరకు ఏ ముఖ్యమంత్రి కూడా ఎన్నికల్లో ఓడిపోయిన తర్వాత రాజీనామా చేయనని మొండికేయలేదు. ఇది ప్రజాస్వామ్య సంప్రదాయాలకు పూర్తిగా విరుద్ధం.