రాజస్థాన్: రాజస్థాన్లో శతాబ్దాల కాలంగా కొనసాగుతున్న వివాదాస్పద సామాజిక దురాచారం ‘ఆటా-సాటా’ (కూతుళ్ల మార్పిడి ద్వారా జరిగే పెళ్లిళ్లు) పై రాజస్థాన్ హైకోర్టు చారిత్రాత్మక మరియు అత్యంత కఠినమైన వైఖరిని అవలంబించింది.
బాధిత మహిళకు న్యాయం చేకూరుస్తూ.. కోర్టు బికానెర్ ఫ్యామిలీ కోర్టు ఇచ్చిన పాత తీర్పును కొట్టివేయడమే కాకుండా, ఈ సాంప్రదాయ పద్ధతిని పూర్తిగా తప్పుబడుతూ దీనిని “అమానుషం మరియు నైతికత లేనిది” గా అభివర్ణించింది. హైకోర్టు ఇచ్చిన ఈ తీర్పు రాష్ట్రంలోని సామాజిక వ్యవస్థకు మరియు చట్టానికి మధ్య జరుగుతున్న పోరాటంలో ఒక కొత్త మలుపు తిప్పింది.
ఒక తిరస్కరణ – రెండు కుటుంబాల విధ్వంసం: ఈ వివాహం ఎక్కడ మొదలైంది?
ఈ మొత్తం వ్యవహారం మార్చి 31, 2016 న ప్రారంభమైంది. బికానెర్లో ‘ఆటా-సాటా’ ఒప్పందంలో భాగంగా ఒకే రోజు రెండు పెళ్లిళ్లు నిశ్చయమయ్యాయి. పిటిషన్ దాఖలు చేసిన మహిళకు హిందూ సంప్రదాయాల ప్రకారం వివాహం జరగగా.. దానికి బదులుగా (మార్పిడి కింద) ఆమె భర్త యొక్క మైనర్ చెల్లెలిని ఈ మహిళ సోదరుడికి ఇచ్చి బాల్యవివాహం చేశారు. అయితే, ఆ భర్త చెల్లెలు వయసుకొచ్చిన (మేజర్ అయిన) తర్వాత ఈ బాల్యవివాహాన్ని అంగీకరించేందుకు సరుగ్గా తిరస్కరించడంతో కథ ఘోరమైన మలుపు తిరిగింది.
ఆమె చేసిన ఈ ఒక్క సాహసోపేతమైన తిరస్కరణ రెండు కుటుంబాల మధ్య యుద్ధానికి దారితీసింది. దీని తర్వాత, పిటిషనర్ అయిన మహిళను అదనపు కట్నం కోసం వేధించడం ప్రారంభించారని, చివరకు 2020 లో ఆమెను ఆమె చిన్నారి కుమార్తెతో సహా ఇల్లు వదిలి వెళ్లగొట్టారని ఆరోపణలు ఉన్నాయి.
హైకోర్టు ఎంట్రీ.. పూర్తిగా మారిన కేసు
బాధిత మహిళ న్యాయం కోసం బికానెర్ ఫ్యామిలీ కోర్టును ఆశ్రయించినప్పుడు ఆమెకు నిరాశే ఎదురైంది. సెప్టెంబర్ 24, 2025 న ఫ్యామిలీ కోర్టు.. సదరు భార్యే తన సొంత ఇష్టంతో ఇల్లు వదిలి వెళ్లిపోయిందని, భర్త కుటుంబంపై ఒత్తిడి తెస్తోందని పేర్కొంటూ ఆమె విడాకుల దరఖాస్తును తిరస్కరించింది. అయితే, ఈ కేసు హైకోర్టుకు చేరినప్పుడు, జస్టిస్ అరుణ్ మోంగా మరియు జస్టిస్ సునీల్ బెనివాల్లతో కూడిన డివిజన్ బెంచ్ ఫ్యామిలీ కోర్టు ఆలోచనను “తీవ్రమైన పొరపాటు” గా పేర్కొంది. కింది కోర్టు ‘ఆటా-సాటా’ వల్ల తలెత్తిన బాహ్య వివాదాన్ని, భార్యాభర్తల వ్యక్తిగత వైవాహిక బంధంతో ముడిపెట్టి తీవ్రమైన తప్పు చేసిందని హైకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
క్రిమినల్ మరియు సివిల్ చట్టాల మధ్య వ్యత్యాసం: క్రూరత్వానికి కోర్టు కొత్త నిర్వచనం
ఈ కేసు విచారణ సందర్భంగా హైకోర్టు చట్టానికి సంబంధించిన ఒక పెద్ద వివరణ ఇచ్చింది. హత్య లేదా దొంగతనం వంటి క్రిమినల్ కేసుల్లో లాగా, వైవాహిక వివాదాలలో క్రూరత్వాన్ని “సందేహాలకు అతీతంగా” నిరూపించాల్సిన అవసరం లేదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. సివిల్ మరియు కుటుంబ వ్యవహారాల తీర్పులు “సాక్ష్యాధారాల సంభావ్యత” (Preponderance of Probabilities) సూత్రంపై ఆధారపడి ఉండాలని పేర్కొంది. సదరు మహిళ కేవలం తన మానసిక ప్రశాంతత కోసం తన గత, వర్తమాన మరియు భవిష్యత్తు భరణాన్ని (Alimony) వదులుకోవడానికి సిద్ధపడటంతో, కోర్టు ఆలస్యం చేయకుండా ఆమె విడాకుల దరఖాస్తును మంజూరు చేసింది.
“ఏ సాంప్రదాయం చట్టం కంటే ఎక్కువ కాదు”: ఆడపిల్లలను వస్తువులుగా మార్చడంపై కోర్టు ఆగ్రహం
బాల్యవివాహాల నిషేధ చట్టం-2006 ను ఉటంకిస్తూ జోధ్పూర్ బెంచ్ ఈ ‘మార్పిడి వివాహాల’ సాంప్రదాయంపై చేసిన వ్యాఖ్యలు సమాజం కళ్ళు తెరిపించేలా ఉన్నాయి. కోర్టు మాట్లాడుతూ.. “ఈ పద్ధతి ‘వివాహ బందీ’ లాంటిది. ఇక్కడ ఒక కుమార్తె జీవితం మరియు స్వేచ్ఛ, మరొక కుమార్తె యొక్క విధేయతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇది మానవ జీవితాలతో జరిగే అమానవీయ వ్యాపారం, ఇక్కడ ఆడపిల్లలను కేవలం ఒక వస్తువుగా మారుస్తున్నారు” అని మండిపడింది.
చిన్నతనం నుండి నూరిపోసిన సామాజిక పద్ధతులను, వయసు వచ్చాక ‘స్వతంత్ర అంగీకారం’ గా పరిగణించలేమని, దేశంలో ఏ సాంప్రదాయం కూడా చట్టం కంటే పైన ఉండదని కోర్టు కఠినమైన పదజాలంతో పేర్కొంది. ఈ విడాకుల తీర్పు.. ప్రస్తుతం నడుస్తున్న ఇతర క్రిమినల్ కేసులు లేదా పిల్లల కస్టడీ వ్యవహారాలపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపబోదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.