ప్రతి ఏటా వేల సంఖ్యలో భారతీయ ముస్లింలు హజ్ యాత్ర కోసం మక్కా వెళ్తుంటారు. నేడు విమానాలు, ఆధునిక సదుపాయాల వల్ల ఈ ప్రయాణం సులభమైంది, కానీ మొఘల్ కాలంలో పరిస్థితి పూర్తిగా భిన్నంగా ఉండేది.
ఆ రోజుల్లో హజ్ యాత్ర అంటే నెలల తరబడి సాగే కష్టతరమైన, ప్రమాదకరమైన ప్రయాణం. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, సుమారు 300 ఏళ్ల పాటు భారతదేశాన్ని పాలించిన ఏ ఒక్క మొఘల్ చక్రవర్తి కూడా స్వయంగా హజ్ యాత్ర చేయలేదు. వారు హజ్ యాత్రికులకు సహాయం చేయడం, విరాళాలు పంపడం, ఏర్పాట్లు చేయడం వంటివి చేసినప్పటికీ, వారు స్వయంగా మక్కాకు వెళ్లలేదు. ఈ విషయం చరిత్రకారుల మధ్య, ప్రజల మధ్య ఎప్పుడూ చర్చనీయాంశమే.
హజ్ యాత్ర ఎందుకు అంత కష్టంగా ఉండేది? మొఘల్ కాలంలో హజ్ యాత్ర కేవలం సుదీర్ఘమైనది మాత్రమే కాదు, చాలా ప్రమాదకరమైనది కూడా. యాత్రికులు తమ నగరాల నుండి గుజరాత్లోని సూరత్ రేవు పట్టణానికి చేరుకోవాలి. అక్కడి నుండి సముద్ర మార్గం ద్వారా అరబ్ దేశాలకు వెళ్లాలి. ఆ రోజుల్లో ఆధునిక ఓడలు లేవు. సముద్రంలో తుఫానులు, అంటువ్యాధులు, నౌకలు మునిగిపోయే ప్రమాదం ఎప్పుడూ ఉండేది. వాతావరణం అనుకూలించే వరకు యాత్రికులు రేవుల్లో వారాలు, నెలల తరబడి వేచి ఉండాల్సి వచ్చేది. ఈ మొత్తం ప్రయాణానికి ఆరు నెలల నుండి ఏడాది సమయం పట్టేది. అందుకే ఇది కేవలం మతపరమైన ప్రయాణమే కాకుండా, ధైర్యసాహసాలకు మరియు సహనానికి పరీక్షగా భావించేవారు.
హజ్ యాత్రకు సూరత్ ఎందుకు కేంద్రంగా ఉండేది? మొఘల్ కాలంలో సూరత్ భారతదేశంలోనే అత్యంత ముఖ్యమైన రేవు పట్టణం. ఉత్తర భారతదేశం, దక్కన్ మరియు గుజరాత్ నుండి వెళ్లే యాత్రికులందరూ ఇక్కడి నుండే మక్కాకు బయలుదేరేవారు. యూరోపియన్ యాత్రికులు కూడా సూరత్ను హజ్ యాత్రికులకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొన్నారు. హజ్ యాత్రికుల భద్రత, సదుపాయాలతో మొఘల్ పరిపాలన యొక్క మతపరమైన ప్రతిష్ట ముడిపడి ఉండేది. అందుకే, రాజకుటుంబం మరియు సంపన్న వర్గాల వారు హజ్ నౌకలకు ఆర్థిక సహాయం, రక్షణ కల్పించేవారు.
చక్రవర్తులు స్వయంగా ఎందుకు వెళ్లలేదు? చరిత్రకారుల ప్రకారం, ఏ ప్రధాన మొఘల్ చక్రవర్తి కూడా మక్కాకు వెళ్లి హజ్ చేయలేదు. దీనికి ప్రధాన కారణం రాజ్య పాలనా బాధ్యతలు. మొఘల్ సామ్రాజ్యం చాలా విశాలమైనది. చక్రవర్తి నెలల తరబడి, లేదా ఏడాది పాటు రాజధానికి దూరంగా ఉండటం రాజకీయంగా ప్రమాదకరం. రెండవది, సముద్ర మార్గం సురక్షితం కాదు. సముద్రాలపై అప్పట్లో పోర్చుగీసు వారి ప్రభావం ఉండేది. నౌకలను అపహరించే ప్రమాదం ఉండేది. ఒక చక్రవర్తి హజ్ కోసం వెళ్తే అది సామ్రాజ్య స్థిరత్వానికి ముప్పు వాటిల్లేలా చేసేది. అందుకే వారు తమ ప్రతినిధులను, రాజకుటుంబంలోని మహిళలను పంపడమే సరైనదని భావించారు.
రాజకుటుంబ సభ్యులు హజ్ చేశారా? చక్రవర్తులు వెళ్లకపోయినా, రాజకుటుంబంలోని సభ్యులు మక్కా చేరుకున్నారు. బాబర్ కుమార్తె, హుమాయూన్ సోదరి గుల్బదన్ బేగం అక్బర్ కాలంలో హజ్ యాత్ర చేశారు. వారితో పాటు మరికొందరు రాజకుటుంబ మహిళలు కూడా వెళ్లారు. అక్బర్ కూడా హజ్ యాత్రికులకు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. మక్కా, మదీనాలకు బహుమతులు, విరాళాలు పంపడం ద్వారా చక్రవర్తులు తమ మతపరమైన భక్తిని చాటుకున్నారు.
ప్రయాణంలో ప్రమాదాలు: యాత్రికులు సముద్ర తుఫానులు, సముద్రపు దొంగలు, వ్యాధుల వంటి ఎన్నో సవాళ్లను ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చేది. 16, 17వ శతాబ్దాల్లో పోర్చుగీసు వారి ఆధిపత్యం ఎక్కువగా ఉండేది. జహంగీర్ కాలంలో షాహీ నౌక ‘రహీమీ’ని పోర్చుగీసు వారు అపహరించడం మొఘల్ దర్బార్లో తీవ్ర ఆగ్రహానికి కారణమైంది. హజ్ యాత్ర అనేది కేవలం మతపరమైన అంశం మాత్రమే కాకుండా, అంతర్జాతీయ రాజకీయాలతో కూడా ముడిపడి ఉండేదని ఈ ఘటనలు నిరూపిస్తున్నాయి.
చరిత్ర మనకు ఏమి చెబుతోంది? మొఘల్ చక్రవర్తులు హజ్ యాత్రకు వెళ్లకపోవడానికి కారణం మతపరమైన ఉదాసీనత కాదు, కేవలం రాజకీయ బాధ్యతలు మరియు ప్రయాణ ఇబ్బందులు మాత్రమే. వారు హజ్ యాత్రకు ఎప్పుడూ ప్రాధాన్యతనిచ్చారు. చరిత్ర చెబుతున్నదేమిటంటే, ఆ రోజుల్లో హజ్ యాత్ర అంటే కేవలం ఒక ప్రయాణం మాత్రమే కాదు, అది అత్యంత సాహసం, ఓపిక మరియు బలమైన విశ్వాసానికి నిదర్శనం.