భారత ఆర్థిక చరిత్రలో కొన్ని నిర్ణయాలు దేశ గమనాన్ని మార్చేశాయి. అందులో ప్రధానమైనది ‘రూపాయి విలువ తగ్గింపు’. నెహ్రూ కాలం నుండి ఇందిరా గాంధీ హయాం వరకు తీసుకున్న కొన్ని నిర్ణయాలు దేశ ఆర్థిక ప్రతిష్టను ఎలా దెబ్బతీశాయో, దాని వల్ల నేటికీ భారత్ ఎలాంటి ఇబ్బందులు పడుతుందో ఈ కథనం వివరిస్తుంది.
‘గల్ఫ్ రూపాయి’ అంటే ఏమిటి?
బ్రిటిష్ పాలనలో భారత్ ఒక ప్రత్యేక కరెన్సీని జారీ చేసింది, దానిని ‘గల్ఫ్ రూపాయి’ అని పిలిచేవారు.
- వాడుక ప్రాంతాలు: కువైట్, బహ్రెయిన్, ఖతార్, ఒమన్, యూఏఈ మరియు తూర్పు ఆఫ్రికా దేశాలు (కెన్యా, ఉగాండా).
- లక్ష్యం: బంగారం స్మగ్లింగ్‌ను అరికట్టడం మరియు అంతర్జాతీయ వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడం. ఆ రోజుల్లో భారత రూపాయికి విదేశాల్లో ఎంతటి ఆదరణ ఉండేదో చెప్పడానికి ఇదే నిదర్శనం. నేడు అనేక దేశాలు తమ కరెన్సీని అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందాలని కోరుకుంటున్నాయి, కానీ భారత్ ఆ స్థాయిని దశాబ్దాల క్రితమే సాధించింది.
చారిత్రక తప్పిదాలు: 1949 మరియు 1966
1. 1949: నెహ్రూ ప్రభుత్వం – మొదటి అడుగు
బ్రిటన్ తన ‘పౌండ్ స్టెర్లింగ్’ విలువను తగ్గించినప్పుడు, అప్పటి నెహ్రూ ప్రభుత్వం కూడా రూపాయి విలువను తగ్గించింది. అయితే, అప్పట్లో గల్ఫ్ దేశాల్లో రూపాయిపై నమ్మకం చెక్కుచెదరలేదు.
2. 1966: ఇందిరా గాంధీ హయాం – కోలుకోలేని దెబ్బ
ఇందిరా గాంధీ ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో భారత్ తీవ్రమైన ఆహార సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంది. అమెరికా నుండి గోధుమలను (PL-480 ఒప్పందం) దిగుమతి చేసుకోవాల్సి వచ్చింది.
- అమెరికా ఒత్తిడి: రూపాయి విలువను భారీగా తగ్గిస్తేనే సాయం చేస్తామని అమెరికా షరతు పెట్టిందని అప్పట్లో ఆరోపణలు వచ్చాయి.
- విలువ పతనం: జూన్ 1966లో రూపాయి విలువను దాదాపు 57% తగ్గించారు. అప్పటివరకు ఒక డాలర్ విలువ ₹4.76 ఉండగా, అది ఒక్కసారిగా ₹7.50కి చేరింది.
తక్షణ ప్రభావం: దిగుమతులు ఖరీదైనవిగా మారాయి, ద్రవ్యోల్బణం పెరిగింది మరియు సామాన్యుల కొనుగోలు శక్తి పడిపోయింది.
గల్ఫ్ రూపాయి అంతం మరియు నమ్మకం కోల్పోవడం
1966 నాటి నిర్ణయంతో గల్ఫ్ దేశాలకు ఒక సంకేతం వెళ్లింది—భారత్ విదేశీ ఒత్తిళ్లకు లొంగి రాత్రికి రాత్రే తన కరెన్సీ విలువను తగ్గిస్తుందని.
- దీనివల్ల గల్ఫ్ దేశాల్లో భారత రూపాయి వాడకం క్రమంగా తగ్గిపోయింది.
- అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో రూపాయికున్న పట్టు కోల్పోయి, డాలర్ ఆధిపత్యం పెరిగింది.
- ప్రాంతీయ వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా మారాల్సిన రూపాయి, ఒక గొప్ప అవకాశాన్ని కోల్పోయింది.
విశ్లేషణ: 1991 సంస్కరణలు మరియు ప్రస్తుత పరిస్థితి
1991లో పి.వి. నరసిమ్హారావు మరియు మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక సరళీకరణను ప్రారంభించినప్పటికీ, అప్పటికే ప్రపంచవ్యాప్తంగా డాలర్ తన ముద్రను వేసేసింది. 1966లో జరిగిన ఆ ఒక్క తప్పు దేశ ఆర్థిక సార్వభౌమత్వాన్ని దశాబ్దాల పాటు దెబ్బతీసింది.
ప్రస్తుత చర్చ: నేడు భారత్ ఇతర దేశాలతో వాణిజ్య ఒప్పందాలు చేసుకునేటప్పుడు, గతంలో లాగా విదేశీ ఒత్తిళ్లకు లొంగకుండా దృఢంగా వ్యవహరిస్తోందా? అన్న చర్చ మళ్లీ తెరపైకి వచ్చింది. 1966 నాటి సంఘటన కేవలం ఆర్థిక నిర్ణయం మాత్రమే కాదు, అది దేశ ఆత్మగౌరవానికి సంబంధించిన ప్రశ్నగా మిగిలిపోయింది.