ఆ సమయంలో భారతదేశ పరిస్థితి ఎంత దారుణంగా తయారైందంటే.. దిగుమతుల కోసం దేశం వద్ద కేవలం రెండు వారాలకు సరిపడా విదేశీ మారక నిల్వలు (Foreign Exchange Reserves) మాత్రమే మిగిలాయి – అంటే కేవలం 1.2 బిలియన్ డాలర్లు. ద్రవ్యోల్బణం 17 శాతానికి చేరుకుంది. అప్పుల వాయిదాలు చెల్లించడం కోసం భారతదేశం తన వద్ద ఉన్న 67 టన్నుల బంగారాన్ని బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ మరియు యూనియన్ బ్యాంక్ ఆఫ్ స్విట్జర్లాండ్ వద్ద తాకట్టు పెట్టాల్సి వచ్చింది.
దీనికి కారణాలు అనేకం – గల్ఫ్ యుద్ధం కారణంగా చమురు ధరలు పెరగడం, భారతదేశపు అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి అయిన సోవియట్ యూనియన్ పతనం మరియు పెరుగుతున్న ఆర్థిక లోటు.
దేశం గర్వానికి దెబ్బ (National Insult)
బంగారాన్ని తాకట్టు పెట్టాలనే నిర్ణయాన్ని అత్యంత రహస్యంగా ఉంచారు. మే 1991లో బంగారాన్ని లండన్కు తరలిస్తుండగా, మార్గమధ్యంలో చార్టర్డ్ విమానం టైర్ పంచర్ అయ్యింది. భద్రతా కారణాల దృష్ట్యా విమానాశ్రయంలో భారీ కదలికలు జరగడంతో విషయం బయటకు పొక్కింది. ఇది పార్లమెంటు మరియు మీడియాలో చర్చకు వచ్చి “జాతీయ అవమానం”గా అభివర్ణించబడింది. ప్రభుత్వం “ఇంటి నగలు” అమ్మేసిందని ప్రతిపక్షాలు నినదించాయి.
రావు – సింగ్ ద్వయం
అప్పుడు డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక మంత్రిగా ఉండగా, పి.వి. నరసింహారావు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు. ఎరువుల సబ్సిడీని తగ్గించినప్పుడు పార్లమెంటులో గందరగోళం చెలరేగడంతో మన్మోహన్ సింగ్ కలత చెంది రాజీనామా సమర్పించారు. కానీ రావు గారు ఆయనను వారించి, సంస్కరణలు కొనసాగేలా చూశారు. నరసింహారావు గారు చాలా చతురతతో సంస్కరణల ముఖచిత్రంగా మన్మోహన్ సింగ్ను ఉంచారు, తద్వారా రాజకీయ ఒత్తిడిని అధిగమించగలిగారు.
మన్మోహన్ సింగ్ ఆ చారిత్రాత్మక వాక్యం
జూలై 24, 1991న మన్మోహన్ సింగ్ బడ్జెట్ ప్రసంగం చేస్తూ, ఫ్రెంచ్ రచయిత విక్టర్ హ్యూగో మాటలను ఉటంకించారు: “ప్రపంచంలోని ఏ శక్తి కూడా సమయం ఆసన్నమైన ఒక ఆలోచనను ఆపలేదు” (No power on earth can stop an idea whose time has come). ఉద్భవిస్తున్న ఆర్థిక శక్తిగా భారతదేశ సమయం వచ్చిందని ఆయన ప్రకటించారు. ఈ ఒక్క వాక్యం దేశం యొక్క నైతిక స్థైర్యాన్ని మార్చేసింది.
LPG మోడల్: సంస్కరణల విప్లవం
అప్పటి వరకు ఒక టెలిఫోన్ కనెక్షన్ లేదా ‘చేతక్’ స్కూటర్ కోసం 5 నుండి 10 ఏళ్లు వేచి చూడాల్సి వచ్చేది. కానీ LPG మోడల్ అన్నింటినీ మార్చేసింది:
- L (Liberalization – ఉదారీకరణ): లైసెన్స్ రాజ్ను అంతం చేసి, వ్యాపారం చేయడాన్ని సులభతరం చేశారు.
- P (Privatization – ప్రైవేటీకరణ): ప్రభుత్వ రంగానికి పరిమితమైన రంగాలను ప్రైవేట్ కంపెనీలకు తెరిచారు.
- G (Globalization – ప్రపంచీకరణ): భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రపంచ దేశాలకు తెరిచి, దిగుమతి సుంకాలను తగ్గించి విదేశీ పెట్టుబడులను ఆహ్వానించారు.
విమర్శలు మరియు ఆందోళనలు
ఈ సంస్కరణలపై అప్పట్లో తీవ్ర వ్యతిరేకత వచ్చింది. విదేశీ కంపెనీలు వస్తే భారత్ మళ్లీ ఆర్థికంగా బానిస అవుతుందని, స్థానిక పరిశ్రమలు దెబ్బతింటాయని చాలా మంది భయపడ్డారు. RSS మరియు వామపక్ష పార్టీలు తమదైన కారణాలతో దీనిని వ్యతిరేకించాయి. స్వదేశీ జాగరణ్ మంచ్ దీనిని సంస్కృతిపై దాడిగా భావిస్తే, వామపక్షాలు దీనిని “IMF మరియు వరల్డ్ బ్యాంక్ బానిసత్వం”గా పేర్కొన్నాయి.
అద్భుతమైన ఫలితాలు
సంస్కరణల ఫలితంగా ఏడాది లోపే దేశం “ICU” నుండి బయటపడింది:
- జూలై 1991లో 1.1 బిలియన్ డాలర్లు ఉన్న విదేశీ మారక నిల్వలు, మార్చి 1992 నాటికి 5.6 బిలియన్ డాలర్లకు పెరిగాయి.
- తాకట్టు పెట్టిన బంగారాన్ని భారత్ విడిపించుకుంది, ఇది ఒక గొప్ప నైతిక విజయం.
- వ్యాపారాల కోసం లైసెన్సుల తప్పనిసరి నిబంధనను 18 ప్రధాన పరిశ్రమలకు తప్ప మిగిలిన వాటికి తొలగించారు.
నేడు భారతదేశం ప్రపంచంలోనే ఐదవ అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థగా ఉంది మరియు మన విదేశీ మారక నిల్వలు 600 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా స్థిరంగా ఉన్నాయి. 1991 నాటి ఆ ‘వాటర్షెడ్ మూమెంట్’ భారతదేశాన్ని ఆధునిక మార్కెట్ ఆర్థిక వ్యవస్థగా మార్చేసింది.